Ψυχο…ιστορικά

Σαν σήμερα, στις 26 Ιουλίου 1875 γεννήθηκε ο Καρλ Γιούνγκ. Ο Γιούνγκ υπήρξε ένας από τους αγαπημένους μαθητές και φίλους του Φρόυντ έως και το 1913, όταν και συναντήθηκαν για τελευταία φορά στο 4ο παγκόσμιο συνέδριο ψυχανάλυσης. Παρόλο που ο Γιούνγκ ξεκίνησε ως καθαρός ψυχαναλυτής στα χνάρια του δασκάλου του, αργότερα ανέπτυξε την δικιά του θεωρία η οποία έδινε λιγότερη βάση στη σεξουαλικότητα και περισσότερη σε κοινωνικά ψυχολογικά στοιχεία όπως η εσωστρέφεια και η εξωστρέφεια. Πέραν αυτού, ανέπτυξε και τη θεωρία του συλλογικού ασυνείδητου -ασυνείδητα μοτίβα σκέψης που περνάνε από τη μια γενιά στην άλλη- το οποίο υπήρξε και το σήμα κατατεθέν του. Βάσει της θεωρίας αυτής μελέτησε και ορισμένα βασικά αρχέτυπα, όπως αυτό της μητέρας, του κυνηγού, του γέρου-σοφού κ.α. τα οποία έχουν εμπλουτίσει το σύνολο της ανθρώπινης σκέψης. Λόγω των ανατρεπτικών, και ίσως μυστικιστικών, ιδεών του ο Γιούνγκ πέρασε αρκετά χρόνια απομονωμένος προσωπικά και επαγγελματικά. Πέθανε το 1961, μετά από σύντομη ασθένεια.

Φωτογραφία: Hall Freud Jung in front of Clark 1909, by Wikicommons

Διαβάστε επίσης…

• Τυφλή όραση: δεν βλέπω, διαισθάνομαι
• Όταν η επιστημονική πρόοδος συναντά την επιστημονική φαντασία των ΜΜΕ
• Συναισθησία: βλέπω αυτό που ακούς…
• Βιντεοθήκη: Τελευταίες προσθήκες (1/9/2008-15/9/2008)

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στο Foresight Update, τον Οκτώβριο του 1988.

Ένα όλο και πιο συχνό φαινόμενο είναι η σύγκριση του ανθρώπινου εγκέφαλου με τους υπολογιστές, και της ανθρώπινης σκέψης με τα προγράμματα υπολογιστών. Κάποτε αυτό θεωρούνταν απλώς μια ποιητική μεταφορά. Πλέον όμως, η άποψη αυτή υποστηρίζεται από τους περισσότερους φιλοσόφους της ανθρώπινης συνείδησης και τους περισσότερους ερευνητές στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Αν θεωρήσουμε ακριβή αυτή η σύγκριση, τότε θα έπρεπε -όπως ακριβώς μπορούμε να ρωτήσουμε πόσα ΜΒ RAM έχει ένας υπολογιστής- να είμαστε σε θέση να πούμε πόσα MB (ή gigabytes, ή terabytes κτλ) μνήμης έχει ο ανθρώπινος εγκέφαλος.

Πολλές προσπάθειες προσέγγισης αυτού του αριθμού που έχουν ήδη εμφανιστεί στη διεθνή βιβλιογραφία βασίζονται στις εκτιμήσεις για τις “hardware” δυνατότητες του ανθρωπίνου εγκεφάλου. Σύμφωνα με μια εκτίμηση του Von Neumann οι νευρώνες του εγκεφάλου μας σε όλη μας τη ζωή πυροδοτούν περίπου 10²⁰ φορές (ας πούμε αυτές τις πυροδοτήσεις bits). Ο αριθμός αυτός σίγουρα είναι πολύ μεγάλος και δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Μια άλλη μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε για να προσεγγισθεί το μέγεθος της ανθρώπινης μνήμης είναι ο υπολογισμός του συνολικού αριθμού των συνάψεων στον εγκέφαλο. Φυσικά στη συνέχεια θα πρέπει να υποθέσουμε ότι κάθε σύναψη συγκρατεί ορισμένα bits πληροφοριών. Βάσει των υπολογισμών μας έως τώρα, ο συνολικός αριθμός των συνάψεων στον ανθρώπινο εγκέφαλο είναι κάπου μεταξύ 10¹³ και 10¹⁵.

Ένα βασικό πρόβλημα με αυτές τις προσεγγίσεις είναι ότι στηρίζονται σε μάλλον κακές εκτιμήσεις για το hardware του εγκεφάλου. Δεν γνωρίζουμε αρκετά πράγματα για τον εγκέφαλο και οι εκτιμήσεις αυτές είναι μάλλον ασαφείς. Το γεγονός και μόνον ότι υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός συνάψεων δεν σημαίνει ότι όλες συμβάλλουν στην χωρητικότητα της μνήμης. Αυτό το πρόβλημα καθιστά το έργο του Thomas K. Landauer πολύ ενδιαφέρον, καθώς στην έρευνά του πάνω στην ανθρώπινη μνήμη απέφυγε εντελώς τις εικασίες βάσει της φυσιολογίας του εγκεφάλου και εστίασε κυρίως στη μέτρηση της πραγματικής λειτουργικής ικανότητας της ανθρώπινης μνήμης^[2] .

Ο Landauer εργάζεται στον οργανισμό Bell Communications Research, ο οποίος είναι στενά συνδεδεμένος με τα Bell Labs, εκεί όπου ξεκίνησε η σύγχρονη μελέτη της θεωρίας πληροφοριών από τον C.E. Shannon, με σκοπό την ανάλυση των πληροφοριών που μεταφέρονται μέσω των τηλεφωνικών γραμμών (ένα θέμα εξαιρετικού ενδιαφέροντος για κάθε τηλεφωνική εταιρεία). Ο Landauer, χρησιμοποιώντας τα μέσα που είχε διαθέσιμα, θεώρησε την ανθρώπινη μνήμη ως μια εξαιρετική “τηλεφωνική γραμμή” μέσω της οποίας μεταφέρονται πληροφορίες από το παρελθόν στο μέλλον. Οι δυνατότητες αυτής της “τηλεφωνικής γραμμής” μπορούν να καθοριστούν αρχικά με τη μέτρηση των πληροφοριών που εισέρχονται και εξέρχονται από και προς το σύστημα, και στη συνέχεια, εφαρμόζοντας τις πιο σύγχρονες θεωρίες της πληροφορίας.

Ο Landauer παρακολούθησε και έκανε ποσοτική ανάλυση σε πειράματα του ίδιου ή άλλων ερευνητών, στα οποία τα υποκείμενα κλήθηκαν να διαβάσουν κείμενο, να δουν φωτογραφίες και να ακούσουν λέξεις, σύντομα μουσικά αποσπάσματα, προτάσεις και ασυνάρτητες συλλαβές. Αφού τα υποκείμενα διάβασαν ή άκουσαν τα ερεθίσματα, μετά από ένα χρονικό διάστημα που κυμαινόταν από λίγα λεπτά έως λίγες ημέρες, κλήθηκαν για να ελεγχθεί πόσες πληροφορίες είχαν συγκρατήσει. Ο έλεγχος δεν περιοριζόταν απλά σε ανοιχτές ερωτήσεις τύπου “Τι θυμάσαι από αυτά που διάβασες/άκουσες;”. Αντίθετα, συχνά χρησιμοποιούνταν ερωτήσεις τύπου σωστού / λάθους ή ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής, στην οποία ακόμη μια ασαφή ανάμνηση των πληροφοριών μπορούσε να οδηγήσει στην επιλογή της σωστής απάντησης. Σε πολλές από αυτές τις έρευνες, μετρήθηκαν οι διαφορές στις απαντήσεις μεταξύ μιας ομάδας που είχε μελετήσει το υλικό προς απομνημόνευση και μιας άλλης που δεν είχε δει ποτέ της το υλικό αυτό. Η διαφορά στη βαθμολογία μεταξύ των δύο ομάδων χρησιμοποιήθηκε για τον υπολογισμό των πληροφοριών που πράγματι απομνημονεύτηκαν (έτσι ελέγχθηκε ο αριθμός των σωστών απαντήσεων που θα μπορούσε να μαντέψει κάποιος χωρίς να έχει δει ποτέ το υλικό πτος απομνημόνευση). Καθώς τα πειράματα έγιναν από πολλούς διαφορετικούς πειραματιστές υπό πολλές διαφορετικές συνθήκες, η τελική συνοπτική ανάλυσή τους μπορεί να μας δώσει κάποιες αξιόπιστες απαντήσεις. Για τον υπολογισμό της ταχύτητας απομνημόνευσης, ο τελικός αριθμός bits που απομνημονεύτηκαν διαιρέθηκε με τον χρόνο που δόθηκε για την μελέτη και την απομνημόνευση του υλικού.

Το αξιοσημείωτο αποτέλεσμα αυτής της συγκριτικής μελέτης ήταν ότι τα υποκείμενα μπορούσαν να απομνημονεύσουν σχεδόν δύο bits ανά δευτερόλεπτο κάτω από όλες τις πειραματικές συνθήκες. Οπτική, λεκτική, μουσική, ή οτιδήποτε άλλο – δύο bits ανά δευτερόλεπτο. Εάν ανάγουμε τα αποτελέσματα για να δούμε πόσα bits θα μπορούσαμε να απομνημονεύσουμε σε όλη μας τη ζωή, βλέπουμε πως ο αριθμός αυτός φτάνει τα 10 ⁹ bits, τα οποία ισούνται με μερικές εκατοντάδες megabytes.

Φυσικά αυτές οι εκτιμήσεις είναι ακριβείς μονάχα υπό αυστηρές παραδοχές. O Landauer δηλώνει: «Χρειαζόμαστε πιο ακριβείς απαντήσεις σε αυτό το επίπεδο, εάν θέλουμε να σκεφτεί για ερωτήματα όπως: Τι είδους ικανότητες αποθήκευσης και ανάκτησης θα υπολογιστές πρέπει να μιμούνται τα ανθρώπινα επιδόσεις; Ποια να είναι η φυσική υπόσταση των στοιχείων αποθήκευσης πληροφοριών στον ανθρώπινο εγκέφαλο: μόρια, συνάψεις μεταξύ νευρώνων, νευρικά κύτταρα, ή νευρωνικά κυκλώματα; Τι είδους μέθοδοι κωδικοποίησης και αποθήκευσης είναι λογικό να υποθέσουμε ότι απαιτούνται για την νευρωνική υποστήριξη της ανθρώπινης μνήμης; Κατά τη μοντελοποίηση της ανθρώπινης νοημοσύνης, τι μέγεθος της μνήμης θα χρειαστούμε; Πόσες πληροφορίες θα πρέπει να ξέρει ένα ρομπότ για να είναι όσο το δυνατόν πιο ανθρώπινο;”

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της εκτίμησης του Landauer είναι το μικρό της μεγέθους. Ίσως πιο ενδιαφέρουσα είναι η γενικότερη τάση: από τις πρώιμες και υπεραισιόδοξες εκτιμήσεις του Von Neumann και τις εκτιμήσεις βάσει του αριθμού των νευρικών συνάψεων έως τους πιο μέτριοπαθείς αριθμούς βάσει θεωρητικών πληροφοριακών μοντέλων. Ενώ ο Landauer δεν υπολόγισε τα πάντα (δεν υπολόγισε, για παράδειγμα, το bit rate κατά τη διάρκεια εκμάθησης ικανοτήτων όπως π.χ. η οδήγηση ενός ποδηλάτου, ούτε κάνει κάποιες εκτιμήσεις για το μέγεθος της «εργαζόμενης μνήμης»), η γενικότερη εκτίμηση που έκανε για την χωρητικότητα της ανθρώπινης μνήμης υποδεικνύει ότι οι δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι πιο προσιτές από ό,τι είχαμε σκεφτεί. Ενώ αυτή η σκέψη μπορεί να είναι ένα πλήγμα για το εγώ μας, αποτελεί και έναυσμα για να δημιουργήσουμε μια συσκευή με τις δεξιότητες και τις ικανότητες ενός ανθρώπου, ίσως με πιο προηγμένο hardware από αυτό που είναι διαθέσιμο σήμερα. Αρκεί φυσικά να ξέραμε και τον σωστό τρόπο οργάνωσης αυτού του hardware .

Εισαγωγική Εικόνα

• AI, by Wikimedia

Διαβάστε επίσης…

• Μικρά και Ενδιαφέροντα #7
• Υπερμνησία: μια διαφορετική μνημονική διαταραχή
• Σχιζοφρένεια: μια μνημονική δυσλειτουργία;
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13

1. Ralph C. Merkle: How Many Bytes in Human Memory?
2. Thomas K. Landauer (1986). “How Much Do People Remember? Some Estimates of the Quantity of Learned Information in Long-term Memory”. Cognitive Science 10, 477-493

Ψυχο…ιστορικά

Σαν σήμερα, στις 18 Ιουνίου 1858 ο Charles Darwin έλαβε ένα κείμενο από τον Alfred Russel Wallace υπό τον τίτλο “On the Tendency of Varieties to Depart Indefinitely from the Original Type” (ελεύθερη μετάφραση: “Περί της τάσεως των υποειδών να απομακρύνονται επ’ αόριστο από το αρχικό είδος”). Στο κείμενο αυτό ο Wallace ανέπτυσσε την βασική ιδέα της θεωρίας του περί της εξέλιξης των ειδών, μιας θεωρίας παρόμοιας με αυτή που είχε ήδη αναπτύξει ο Darwin. Αυτό το γεγονός ανάγκασε τον Darwin να βιαστεί να εκδώσει την -πασίγνωστη πλέον- εργασία του για την φυσική επιλογή και την εξέλιξη των ειδών, υπό το φόβο μήπως ο Wallace προλάβει και εκδώσει πρώτος το έργο του.

Διαβάστε επίσης…

• Τι είναι το fMRI;
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13
• Το φαινόμενο της διαδικτυακής βίας
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #11

Ψυχο…ιστορικά

Σαν σήμερα, στις 8 Ιουνίου 1948, εκδόθηκε το βιβλίο Walden Two, ένα βιβλίο επιστημονικής φαντασίας γραμμένο από τον πατέρα του σύγχρονου συμπεριφορισμού B. F. Skinner. Το βιβλίο περιγράφει μια εναλλακτική κοινωνία ανθρώπων που στην προσπάθειά τους να κάνουν καλύτερη την κοινωνία τους χρησιμοποιούν επιστημονικές μεθόδους έρευνας ώστε να συγκρίνουν τις επιλογές που έχουν και να επιλέξουν αυτή που θα φέρει το καλύτερο αποτέλεσμα στην κοινωνία. Διαφορετικά, λέει ο Skinner, η κοινωνία είναι καταδικασμένη να καταστραφεί.

Στην φανταστική κοινωνία του Δρ. Skinner, το πολίτευμα δεν είναι δημοκρατικό, αλλά μάλλον αριστοκρατικό (την εξουσία την έχουν οι καλύτεροι), ενώ ταυτόχρονα ο συγγραφέας αποδοκιμάζει και τον ρόλο της εκπαίδευσης της δεκαετάις του 50. Το Walden Two είναι ένα βιβλίο που δημιούργησε ανάμεικτα συναισθήματα στο κοινό, και κατακρίθηκε ιδιαίτερα για το είδος της ουτοπίας που περιγράφει, στο οποίο οι άνθρωποι δεν είναι τίποτε άλλο από γρανάζια μιας κρατικής μηχανής που “οδεύει προς το καλύτερο”.

Φωτογραφία

• Skinner at Harvard circa 1950, by Wikicommons

Διαβάστε επίσης…

• Πόσα bytes μπορεί να αποθηκεύσει η ανθρώπινη μνήμη;
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #8
• Υπερμνησία: μια διαφορετική μνημονική διαταραχή
• Σχιζοφρένεια: μια μνημονική δυσλειτουργία;

Ψυχο…ιστορικά

Σαν σήμερα, στις 4 Ιουνίου 1938, ο Σίγκμουντ Φρόυντ, έχοντας εβραϊκή καταγωγή, αναγκάστηκε να φύγει από την Αυστρία υπό την πίεση της ναζιστικής Γερμανίας. Τα βιβλία του Φρόυντ όχι μόνο απαγορεύτηκαν στις χώρες του Γ’ Ράιχ, αλλά κάηκαν, καθώς οι Ναζί ήθελαν να ξεχαστεί κάθε λέξη που γράφτηκε από αυτόν. Με τη βοήθεια του  Anton Sauerwald, ενός υψηλόβαθμου Ναζί που ανέλαβε την υπόθεση του Φρόυντ, ο πατέρας της ψυχαναλυτής κατάφερε να φύγει στο Παρίσι (κ από εκεί στο Λονδίνο), ώστε “να πεθάνει ελεύθερος”, όπως είχε δηλώσει ο ίδιος. Μάλιστα, πριν αναχωρήσει, οι Ναζί τον ανάγκασαν να υπογράψει  μια δήλωση στην οποία αναφερόταν ότι οι άντρες της Γκεστάπο του συμπεριφέρθηκαν με σεβασμό. Ο Φρόυντ υπέγραψε, αλλά στο έγγραφο πρόσθεσε το ακόλουθο σαρκαστικό σχόλιο: “Με μεγάλη μου χαρά, προτείνω την Γκεστάπο στον οποιοδήποτε”.

Διαβάστε επίσης…

• Μικρά και Ενδιαφέροντα #4
• Ας γνωρίσουμε τους "κοινωνικούς νευρώνες"
• Σχιζοφρένεια: μια μνημονική δυσλειτουργία;
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13

Τα κλινικά συμπτώματα περιλαμβάνουν κυρίως τικ του κεφαλιού, των ώμων και του στόματος, βλεφάρισμα των οφθαλμών, ακούσιες μιμήσεις των κινήσεων άλλων ανθρώπων και -κυρίως- βωμολοχία. Επίσης, το σύνδρομο μπορεί να εμφανιστεί και με φωνητικά τικ όπως γρυλίσματα, ρουθουνίσματα και επανάληψη λέξεων^[1] . Παρόλο που το άτομο έχει τη δυνατότητα να καταστείλει τις κινήσεις και τη βωμολοχία, νιώθει την ανάγκη να μην το κάνει. Πολύ συχνά -ιδιαίτερα σε προχωρημένα στάδια- οι ασθενείς που πάσχουν από το σύνδρομο του Tourette εμφανίζουν και συμπτώματα ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής, με αποτέλεσμα η θεραπεία τους να γίνεται ακόμη πιο δύσκολη.

[youtube: http://www.youtube.com/watch?v=F2gayGvodpc]

Διαγνωστικά Κριτήρια

Σύμφωνα με το DSM-IV-TR^[2] , τα διαγνωστικά κριτήρια για το σύνδρομο Tourette είναι τα ακόλουθα:

• Το άτομο έχει παρουσιάζει τόσο λεκτικά όσο και κινητικά τικ, αλλά όχι απαραίτητα ταυτόχρονα.
• Τα τικ λαμβάνουν χώρα πολλές φορές μέσα σε μια μέρα, σχεδόν σε καθημερινή βάση για περίοδο μεγαλύτερη του ενός έτους. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου τα τικ δεν υποχώρησαν για διάστημα μεγαλύτερο των 3 συνεχόμενων μηνών.
• Η έναρξη του συνδρόμου ήταν πριν την ηλικία των 18 ετών.
• Τα συμπτώματα δεν εμφανίζονται ως αποτέλεσμα κατάχρησης ουσιών (π.χ. ναρκωτικά ή διεγερτικά) και δεν οφείλονται σε κάποιο γενικότερο πρόβλημα υγείας (π.χ. Σύνδρομο του Huntington)

Αίτια

Δεν έχουν αποκαλυφθεί ακόμη τα ακριβή αίτια που προκαλούν το σύνδρομο Tourette, αλλά πρόκειται προφανώς για δυσλειτουργία του κεντρικού νευρικού συστήματος^[3] . Οι μέχρι τώρα έρευνες δείχνουν ότι η αλοπεριδόλη μειώνει θεαματικά τα συμπτώματα, γεγονός που καταδεικνύει δυσλειτουργία του ντοπαμινεργικού μηχανισμού, μιας και η εν λόγω ουσία είναι ανταγωνιστής της ντοπαμίνης.

Η δυσλειτουργία επικεντρώνεται κυρίως στα βασικά γάγγλια, την κυρίως περιοχή του ντοπαμινεργικού μηχανισμού για τον έλεγχο των κινήσεων, μιας και έχει βρεθεί πως τα άτομα με σύνδρομο Tourette παρουσιάζουν μειωμένο όγκο στα βασικά γάγγλια. Πέραν αυτού, το μεσολόβιο φαίνεται πως παίζει το δικό του ρόλο στην εμφάνιση των συμπτωμάτων, καθώς άτομα με αυτό το σύνδρομο έχουν εμφανείς ανωμαλίες στις νευρικές οδούς που ενώνουν τα δύο ημισφαίρια.

Τέλος, το σύνδρομο σχετίζεται και με μειωμένο όγκο φαιάς ουσίας και μεταβολικές διαταραχές στο μετωπιαίο λοβό των πασχόντων.

Θεραπεία

Δύο ειδών προσεγγίσεις χρησιμοποιούνται ευρέως για την καταπολέμηση του συνδρόμου Tourette. Η πρώτη φυσικά είναι η φαρμακοθεραπεία, κυρίως με αλοπεριδόλη, η οποία μειώνει δραστικά τα συμπτώματα για το 80-90% των ασθενών. Με μειωμένα τα συμπτώματα ο ασθενής μπορεί ευκολότερα να προχωρήσει στην γνωστική ψυχοθεραπεία, η οποία ως σκοπό έχει να βοηθήσει το άτομο να ελέγχει τα συμπτώματα σε περίπτωση επανεμφάνισής τους. Επίσης, η γνωστική ψυχοθεραπεία έχει ως σκοπό την μάθηση μιας ανταγωνιστικής αντίδρασης, η οποία σκοπό έχει να αντικαταστήσει το τικ με κάποια άλλη -ελεγχόμενη- πράξη.

Ο συνδυασμός φαρμακοθεραπείας και ψυχοθεραπείας είναι ο ενδεικτικός για το εν λόγω σύνδρομο.

Εικόνα:

Positron emission tomography image of a human brain, by BlantanNews

Διαβάστε επίσης…

• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13
• Πόσα bytes μπορεί να αποθηκεύσει η ανθρώπινη μνήμη;
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #9
• Ο παθολογικός τζόγος

1. Λίζα Βάρβογλη (2006). Εξερευνώντας τους λαβύρινθους του εγκεφάλου. Κεφάλαιο 4, Ενότητα 9: “Σύνδρομο του Tourette”. Εκδόσεις Καστανιώτη
2. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – Fourth Edition (DSM-IV – Text Revision). American Psychiatric Association, Washington D.C., 2000
3. Berardelli, A. et al. (2003). Pathophysiology of tics and Tourette’s Syndrome. Journal of Neurology, 250, 781-787.

{Ψ} Τα μωρά που μαθαίνουν να κολυμπούν από μικρή ηλικία παρουσιάζουν καλύτερο συντονισμό κινήσεων στο μέλλον σε σχέση με τα “αγύμναστα” μωρά. [Medical News Today]

{Ψ} Πως μπορούμε να ξεχωρίσουμε ένα ψεύτικο χαμόγελο από ένα αληθινό; [PsyBlog]

{Ψ} Ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους καταπολέμησης των εφιαλτών που πιθανόν έχουν τα μικρά παιδιά είναι η οπτικοποίησή τους μέσω της ζωγραφικής [Psychology Today]

{Ψ} Ένα πρώιμο πρόγραμμα επιτρέπει τον μερικό έλεγχο ενός υποτυπώδους ρομπότ μέσω της “σκέψης” (χρήση EEG-based BCI system) [Ελεύθερος Νευρώνας]

{Ψ} Η πίστη στις ικανότητες κάποιου να μας επηρεάσει αρνητικά ή θετικά με τα λεγόμενά του (π.χ. προσευχές ιερέα) επηρεάζει τον τρόπο λειτουργίας του πρόσθιου εγκεφαλικού λοβού [Mind Hacks]

Ψυχο… ιστορικά

Σαν σήμερα, στις 3 Απριλίου 1945 πρωτοεκδόθηκε ένα από τα πιο σημαντικά επιστημονικά περιοδικά κλινικής ψυχολογίας, το “Journal of Clinical Psychology“.  Ο Frederick C. Thorne ανέλαβε το καθήκον να είναι ο πρώτος αρχισυντάκτης του. Το περιοδικό συνεχίζει να εκδίδεται ακόμη και σήμερα από τον εκδοτικό οίκο Wiley Periodicals και κατέχει συνεχώς μία από τις πρώτες θέσεις στην διεθνή κατάταξη επιστημονικών περιοδικών ψυχολογίας.

Διαβάστε επίσης…

• Βιντεοθήκη: Τελευταίες προσθήκες (1/5/2009-15/5/2009)
• Βιντεοθήκη: Τελευταίες προσθήκες (1/9/2008-15/9/2008)
• Ο γάμος κάνει καλό στην υγεία
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13

Παρόλο που οι μνημονικές διαταραχές γενικότερα είναι ένα ενδιαφέρον θέμα, στο σημερινό άρθρο θα ήθελα να αναφερθώ σε μια συγκεκριμένη, πρωτοφανή περίπτωση ενός ασθενούς ο οποίος αντιμετωπίζει μια περίεργη μνημονική δυσλειτουργία: δημιουργεί μόνος του αληθοφανείς ψεύτικες μνήμες τις οποίες πιστεύει ακράδαντα.

Η επιστημονική ομάδα του Δρ. Dalla Barba^[1] σε ένα άρθρο τους στο Cortex περιγράφουν την κλινική κατάσταση του LM, ενός 68χρονου ασθενή που εισήχθη σε κλινική για να αντιμετωπίσει τα προβλήματα μνήμης που του προκάλεσε το σύνδρομο Korsakoff, μετά από χρόνια -τουλάχιστον 3 δεκαετίες- κατάχρηση αλκοόλ. Είναι γνωστό πως το σύνδρομο Korsakoff καταστρέφει τους νευρώνες του εγκεφάλου με αποτέλεσμα οι περισσότεροι ασθενείς να παρουσιάζουν αμνησία, προβλήματα προσοχής, μειωμένη όραση και αποπροσανατολισμό στον χώρο και τον χρόνο^[2] .

Ανάμεσα στις εξετάσεις που πέρασε ο LM απάντησε σε μια σειρά ερωτημάτων σχετικά με τις μνημονικές του δυνατότητες, ώστε να προσδιοριστεί επακριβώς το πρόβλημα που αντιμετωπίζει. Σε αυτές τις εξετάσεις βρέθηκε κάτι αξιοπερίεργο. Ενώ η βραχύχρονη μνήμη του βρέθηκε να είναι άθικτη, η μακρόχρονη και συγκεκριμένα η σημασιολογική και η επεισοδιακή μνήμη του βρέθηκαν να παρουσιάζουν κάποια κενά. Με άλλα λόγια ο LM δεν μπορούσε να ανακαλέσει σωστά πολλές μνήμες που αφορούσαν τη ζωή του και την ζωή των γύρω του (π.χ. το επάγγελμα του γιού του, την χρονολογία, σημαντικά παγκόσμια γεγονότα). Το αξιοπερίεργο της κατάστασής του ήταν ότι παρόλο που δεν ήξερε την απάντηση στα ερωτήματα που του τίθονταν, ο LM απαντούσε ειλικρινά με εσφαλμένες απαντήσεις. Για παράδειγμα επέμενε πως η συνέντευξή του γινόταν στα τέλη Δεκεμβρίου, ενώ ο μήνας ήταν Απρίλιος, ανέφερε πως μετά την συνέντευξη θα πάει στο σπίτι να δει τηλεόραση με τη γυναίκα του, ενώ πριν λίγες μέρες είχε εισαχθεί στο Ινστιτούτο όπου και θα έμενε για τις επόμενες εβδομάδες ή μπέρδευε το επάγγελμα του αδερφού του με το επάγγελμα του γιου του.

Πέρα τούτου όμως ο LM δεν είχε πρόβλημα να δημιουργήσει ψεύτικες αληθοφανείς μνήμες για να απαντήσει σε ερωτήματα που οι περισσότεροι άνθρωποι θα απαντούσαν πολύ απλά με ένα “δεν θυμάμαι”. Όταν τον ρωτούσαν τι έγινε σε μια συγκεκριμένη χρονιά πριν από πολλές δεκαετίες αυτός απαντούσε πολύ φυσικά πως είχαν γίνει μια σειρά από πολιτικά και ιστορικά γεγονότα τα οποία όμως στην πραγματικότητα είχαν συμβεί σε εντελώς διαφορετικό χρονικό διάστημα. Ο LM συνέχιζε να ανακαλεί ψευδείς μνήμες ακόμη και όταν η ερώτηση ήταν εξώφθαλμα αδύνατον να απαντηθεί σωστά. Επί παραδείγματι, τον ρώτησαν ποιος είχε πάρει ένα βραβείο κινηματογράφου στις Κάννες μια συγκεκριμένη χρονιά ή τι είχε φάει για μεσημεριανό μια συγκεκριμένη μέρα πριν 2 εβδομάδες, επέμενε και πάλι να δίνει απαντήσεις, ακόμη και αν αυτές ήταν λανθασμένες.

Παρόλο που οι ασθενείς που πάσχουν από το σύνδρομο Korsakoff πολύ συχνά παρουσιάζουν κενά μνήμης και προσπαθούν να καλύψουν αυτά τα κενά δημιουργώντας ψεύτικες μνήμες, αυτές είναι συνήθως πολύ περίεργες και καθόλου αληθοφανείς, σε αντίθεση με τον κ. LM. του οποίου οι απαντήσεις είχαν σχέση με πραγματικά γεγονότα και ακούγονταν λογικές. Επιπλέον, όταν ρωτηθούν για κάτι που είναι σίγουρο πως δεν γνωρίζουν την απάντηση, οι ασθενείς αυτοί απαντούν όπως και τα άτομα του φυσιολογικού πληθυσμού πως απλά δεν ξέρουν την απάντηση.

Όπως εξηγoύν και οι αρθρογράφοι του Neurophilosophy blog^[3] οι ερευνητές προσπάθησαν να εξηγήσουν την δυσλειτουργία του LM ως πρόβλημα χρονικού αποπροσανατολισμού και αποσύνδεσης της συνειδητότητας από τα αντικείμενα. Όταν προσπαθούμε να ανακαλέσουμε ένα γεγονός ουσιαστικά προσπαθούμε να ανασύρουμε μια μνήμη η οποία συνδέεται με κάποια αντικείμενα, τα οποία βρίσκονται τοποθετημένα στον νου σε έναν χρονικό άξονα που περιλαμβάνει το παρελθόν, το παρόν ή ακόμη και τις προβλέψεις μας για το μέλλον. Το πρόβλημα του LM δεν είναι απλώς πως προσπαθεί να καλύψει τα μνημονικά κενά του με κάποιες ψεύτικες μνήμες, αλλά πως ανασύρει με τις μνήμες του λανθασμένα αντικείμενα που πράγματι βρίσκονται στον χρονικό του άξονα. Έτσι, ενώ δεν θυμάται (ή πολύ πιθανόν δεν ξέρει) τον σκηνοθέτη που κέρδισε ένα βραβείο στις Κάννες πριν κάποιες δεκαετίες, ο LM δίνει ως απάντηση ένα τυχαίο όνομα σκηνοθέτη ή όταν τον ρωτάνε ποιο είναι το επάγγελμα του αδερφού του, αυτός ανακαλεί το επάγγελμα του γιού του. Ουσιαστικά δηλαδή οι μνήμες μπορεί να είναι διαθέσιμες, αλλά τα αντικείμενά που συνδέονται με τις μνήμες συγχέονται μεταξύ τους.

Η περίπτωση αυτή μας δείχνει για μια ακόμη φορά πόσο πολύπλοκη είναι η ανθρώπινη μνήμη και, ακόμη περισσότερο, πόσο πολύπλοκοι είναι οι μηχανισμοί ανάκλησης. Πολλά πράγματα που φαίνονται αυτονόητα και εύκολα για τους περισσότερους από εμάς, μπορεί να γίνουν πολύ δύσκολα αν συγκεκριμένα εγκεφαλικά κυκλώματα πάψουν να λειτουργούν αρκετά αποδοτικά. Επιπλέον, κατά την άποψή μου, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η θεωρία με την οποία προσπαθούν να εξηγήσουν την συγκεκριμένη μνημονική διαταραχή, καθώς αυτή συνδυάζει τις θεωρίες μνήμης με τις θεωρίες συνειδητότητας, δημιουργώντας έναν σύνδεσμο μεταξύ μνήμης και προσωπικότητας.

Φωτογραφία:

• Memories, by nflorence2012

Διαβάστε επίσης…

• Πόσα bytes μπορεί να αποθηκεύσει η ανθρώπινη μνήμη;
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #7
• Σχιζοφρένεια: μια μνημονική δυσλειτουργία;
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13

1. Dalla Barba, G., & Decaix, C. (2009). “Do you remember what you did on March 13, 1985?” A case study of confabulatory hypermnesia. Cortex 45: 566-574.
2. Mind Disorders: “Wernicke-Korsakoff syndrome.”
3. Neurophilosophy blog:”Confabulatory hypermnesia, or severe false memory syndrome”

Κατηγορία: Διαλέξεις/Ντοκιμαντέρ

O Daniel Tammet δεν είναι όπως όλοι οι συνηθισμένοι νέοι. Μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να κάνει πολύ πολύπλοκες μαθηματικές πράξεις με το μυαλό του, μπορεί να μάθει μια καινούργια γλώσσα κάθε εβδομάδα, ενώ μπορεί να απομνημονεύσει έναν τεράστιο όγκο δεδομένων. Μέσα από αυτό το ντοκιμαντέρ βλέπουμε την προσπάθεια κάποιων επιστημόνων να μάθουν περισσότερα για τις εκπληκτικές ικανότητες του Daniel οι οποίες μπορούν να μας αποκαλύψουν πολλά νέα πράγματα για τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου μας.

Διαβάστε επίσης…

• Μικρά και Ενδιαφέροντα #3
• Βιντεοθήκη: Τελευταίες προσθήκες (1/9/2008-15/9/2008)
• Ο γάμος κάνει καλό στην υγεία
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13

Τα χαρακτηριστικά της τρανσεξουαλικότητας

Ο όρος “τρανσεξουαλισμός” χρησιμοποιείται ως συνώνυμο της διαταραχής σεξουαλικής ταυτότητας (Gender Identity Disorder) και αναφέρεται στο αίσθημα κάποιου πως έχει γεννηθεί με λανθασμένο φύλο και επομένως θέλει να ζήσει όπως ένα άτομο του αντίθετου φύλου. Ο τρανσεξουαλισμός μπορεί να κάνει τα πρώτα του σημάδια ήδη από την ηλικία των μόλις 2 ετών, κάτι που κινεί έντονες υποψίες για ισχυρές βιολογικές καταβολές του.

Η διαταραχή σεξουαλικής ταυτότητας συναντάται πιο συχνά στους άνδρες παρά στις γυναίκες, με τους άνδρες τρανσεξουαλικούς να υπολογίζονται 1:4500 και τις γυναίκες στις 1:8000. Για να γίνουν κατανοητά τα ποσοστά αυτά αρκεί να τα δούμε αναλογικά με τον πληθυσμό της Ελλάδας, κάτι το οποίο σημαίνει πως οι άνδρες τρανσεξουαλικοί στην χώρα μας υπολογίζονται πως είναι άνω των 2200, ενώ οι γυναίκες ξεπερνούν τις 1200. Ο μεγαλύτερος αριθμός των ατόμων αυτών μη έχοντας την οικονομική δυνατότητα να κάνουν εγχείρηση αλλαγής φύλου, συνήθως τείνουν να αλλάξουν τον τρόπο ζωής τους ώστε να προσομοιάζει όσο το δυνατόν περισσότερο στο αντίθετο φύλο. Για παράδειγμα, οι άνδρες τρανσεξουαλικοί φορούν γυναικεία ρούχα, αποφεύγουν να εργάζονται σε δουλειές που η κοινωνία τους θεωρεί “ανδρικές”, βάφονται, και γενικότερα κυκλοφορούν και συστήνονται ως γυναίκες.

Τα ακριβή αίτια της τρανσεξουαλικότητας δεν είναι γνωστά ακόμη, αλλά έχουν προταθεί πολλοί διαφορετικοί παράγοντες, όπως είναι οι γενετικές ανωμαλίες του DNA (και συγκεκριμένα των χρωμοσωμάτων), οι ορμονικές δυσλειτουργίες αλλά και τα οικογενειακά προβλήματα κατά την πρώιμη παιδική ηλικία.

Πρέπει να τονιστεί πως ενώ η τρανσεξουαλικότητα μπορεί να οδηγήσει το άτομο σε πολλά προσωπικά προβλήματα, σε καμμία περίπτωση δεν αποτελεί απειλή για το περιβάλλον του ατόμου, όπως πιστεύεται από πολλούς. Τα άτομα με διαταραχή της σεξουαλικής ταυτότητας είναι συνήθως απομονωμένα με αποτέλεσμα μερικά να αναπτύσουν χαμηλή αυτοπεποίθηση και να φτάσουν μέχρι το σημείο να κάνουν απόπειρες αυτοκτονίας. Επίσης η διαταραχή αυτή συνδέεται με κατάχρηση αλκοόλ ή ναρκωτικών, κατάθλιψη και ανάπτυξη αγχωδών διαταραχών.

Ανατομικές διαφορές μεταξύ τρανσεξουαλικών και μη τρανσεξουαλικών

Επειδή, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, οι άνδρες τρανσεξουαλικοί είναι περισσότεροι από τις γυναίκες, είναι πιο εύκολο να βρεθούν και να συμμετέχουν σε έρευνες σχετικά με την κατάστασή τους. Αυτός είναι και ο λόγος που οι περισσότερες έρευνες γίνονται με άνδρες τρανσεξουαλικούς. Όλες οι αναφορές σε έρευνες που γίνονται πιο κάτω αφορούν άνδρες.

Η προσπάθεια να βρεθεί εάν οι τρανσεξουαλικοί έχουν ανατομικές διαφορές εν συγκρίσει με τον υπόλοιπο πληθυσμό αρχικά επικεντρώθηκε σε μεταθανάτιες έρευνες εγκεφάλων τρανσεξουαλικών οι οποίοι συγκρίθηκαν με εγκεφάλους τυχαίων ανδρών και γυναικών (ετεροφυλόφιλων και ομοφυλόφιλων). Αυτές οι έρευνες βρήκαν πως πολλές εκγεφαλικές περιοχές των τρανσεξουαλικών έμοιαζαν περισσότερο με τις αντίστοιχες γυναικείες παρά με τις ανδρικές περιοχές. Για παράδειγμα βρέθηκε πως ο αριθμός των νευρώνων του λιμβικού συστήματος (Kruijver, 2000) αλλά το μέγεθος των υποθαλάμιων περιοχών των τρανσεξουαλικών (Falgueras, 2008) είναι παρόμοιο με αυτό που θα αναμενόταν να βρεθεί σε γυναικείους, αλλά όχι σε ανδρικούς εγκέφαλους. Όπως είναι φυσικό, τα αποτελέσματα αυτών των ερευνών οδήγησαν πολλούς ερευνητές να υιοθετήσουν την άποψη περί βιολογικής καταβολής της τρανσεξουαλικότητας.

Το πρόβλημα όμως με τις έρευνες αυτές ήταν πως οι τρανσεξουαλικοί των οποίων οι εγκέφαλοι μελετήθηκαν κατά τη διάρκεια της ζωής τους ήταν υπό ορμονική θεραπεία για να κάνουν το σώμα τους να φαίνεται όσο τον δυνατόν πιο γυναικείο και επομένως ήταν δύσκολο να αποδειχθεί πως οι διαφορές που βρέθηκαν οφείλονται εξ’ ολοκλήρου σε γενετικούς παράγοντες και όχι σε πιθανές παρενέργειες των τεχνητών ορμονών.

Μια πρόσφατη έρευνα όμως ήρθε να δώσει απάντηση στο ερώτημα αυτό (Luders, 2009). Αυτό που διαφοροποιεί την συγκεκριμένη έρευνα από τις υπόλοιπες είναι πως έγινε με συμμετέχοντες που ήταν εν ζωή και δεν είχαν ποτέ τους υποβληθεί σε ορμονική θεραπεία. Χρησιμοποιώντας μια μέθοδο γνωστή ως “voxel-based morphometry“, οι ερευνητές ήταν σε θέση να μετρήσουν το μέγεθος της φαιάς ουσίας σε όλο τον εγκέφαλο. Η φαιά ουσία είναι το μέρος εκείνο στο οποίο υπάρχουν συγκετρωμένα τα σώματα των νευρώνων, οπότε οι πιθανές διαφορές στο μέγεθός της αυτόματα σημαίνει και διαφορές στον αριθμό των νευρώνων στην εκάστοτε εγκεφαλική περιοχή. Αυτό που βρήκε η συγκεριμένη έρευνα είναι πως σε γενικές γραμμές η φαιά ουσία των εγκεφάλων των τρανσεξουαλικών έχει μέγεθος ίσο με αυτό των μη-τρανσεξουαλικών ανδρών σε όλο τον εγκέφαλο. Μόνη εξαίρεση όμως ήταν μια υποφλοιώδης περιοχή ονόματι φακοειδής πυρήνας (putamen) η οποία συνδέεται με τις υπόλοιπες υποθαλάμιες περιοχές και το λιμβικό σύστημα, η οποία βρέθηκε πως ήταν και πάλι παρόμοια με αυτό που αναμένεται σε έναν γυναικείο εγκέφαλο.

Με άλλα λόγια, επιβεβαιώθηκε πως οι τρανσεξουαλικοί παρουσιάζουν κάποιες διαφοροποιήσεις σε σχέση με τους μη-τρανσεξουαλικούς τουλάχιστον στο επίπεδο κάποιων υποφλοιωδών περιοχών του εγκεφάλου, οι οποίες όμως δεν οφείλονται εξ’ολοκλήρου στις παρενέργειες των ορμονικών θεραπειών, αλλά σε άλλους παράγοντες, πιθανότατα γενετικούς, χωρίς ωστόσο να αποκλείονται και οι περιβάλλοντικοί. Παρόλο που η εικόνα που έχουμε έως τώρα για τον τρανσεξουαλισμό δεν είναι ακόμη 100% ξεκάθαρη, αρχίζουμε να ξετυλίγουμε σιγά-σιγά το κουβάρι του, κάτι που αργότερα είναι πολύ πιθανόν να βοηθήσει στην όσο το δυνατόν καλύτερη φροντίδα των αρνητικών συμπτωμάτων της τρανσεξουαλικότητας και την καλύτερη στήριξη των ατόμων που καλούνται να την αντιμετωπίσουν.

Βεβαίως, το θέμα του τι αποτελεί φυσιολογικό και τι όχι, του που ακριβώς βρίσκονται τα όρια της θεραπείας των τρανσεξουαλικών και -πολύ περισσότερο- το αν έχουμε το δικαίωμα προληπτικής παρέμβασης (π.χ. όταν το παιδί βρίσκεται σε εμβρυονική κατάσταση) ώστε να αποτραπεί ο τρανσεξουαλισμός αποτελούν ένα άλλο μεγάλο θέμα που σε πολλά σημεία ξεφεύγει από τα όρια της επιστήμης και αγγίζει την φιλοσοφία και την ηθική. Η γνώση συνεχίζει να παραμένει δύναμη, αλλά ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιείται αυτή η δύναμη μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικά αποτελέσματα.

Πηγές / Περισσότερες Πληροφορίες

• Kruijver et al. (2000). “Male-to-female transsexuals have female neuron numbers in a limbic nucleus.” Journal of Clinical Endocrinology. 85(5):2034-2041.
• Falgueras et al. (2008). “A sex difference in the hypothalamic uncinate nucleus: relationship to gender identity.” Brain. 131:3132-3146.
• Luders et al. (in press). “Regional gray matter variation in male-to-female transsexualism.” NeuroImage.
• Mind Hacks: Imaging the Transgendered Brain

Εισαγωγική Εικόνα:

A penis AND breasts, by visibleducts

Διαβάστε επίσης…

• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13
• Πόσα bytes μπορεί να αποθηκεύσει η ανθρώπινη μνήμη;
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #9
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #7