Είμαι στην ευχάριστη θέση να ανακοινώσω πως επιτέλους ολοκληρώθηκε -επιτυχώς- η μεταφορά του Ψυχολογείν σε ιδιόκτητο server. Πριν εξηγήσω κάποιες λεπτομέρειες σχετικά με την μεταφορά νομίζω πως πρέπει να αναφερθώ στις πιο βασικές αλλαγές.

• ΝΕΟ URL: http://psychologein.sciblogs.net
  Όσοι έχετε αποθηκευμένο το url του Ψυχολογείν στα bookmarks σας, θα πρέπει φυσικά από εδώ και πέρα να χρησιμοποιείτε το νέο site. Αλλά όλα τα παλιά links σε λίγες ημέρες θα κάνουν redirect στην αντίστοιχη σελίδα/post του νέου site, οπότε δεν θα υπάρξει κάποιο ιδιαίτερο πρόβλημα αν αφήσετε τα παλιά links σε κάποιες αναφορές που τυχόν έχετε κάνει.

• NEO RSS FEED: http://feeds2.feedburner.com/psychologein
  Όσοι παρακολουθείτε το blog μέσω rss feed θα πρέπει από εδώ και πέρα να χρησιμοποιείτε το νέο feed. Δεν θα υπάρξει αλλο post στο παλιό rss feed του wordpress.com

• MAILING LIST: Όσοι λαμβάνετε τα νέα posts μέσω e-mail δεν χρειάζετε να κάνετε απολύτως τίποτα. Τα posts του νέου blog του Ψυχολογείν θα συνεχίσουν να σας έρχονται κανονικά στο e-mail σας.

Η μεταφορά του blog γίνεται με μόνο γνώμονα την αύξηση της χρηστικότητάς του και των υπηρεσιών που θα ήθελα να αναπτύξω σε βάθος χρόνου. Δυστυχώς το wordpress.com θέτει αρκετούς περιορισμούς στην μορφοποίηση του blog και στη χρήση υπηρεσιών με τις οποίες δεν έχει συγκεκριμένη συμφωνία, με αποτέλεσμα εν τέλει να εμποδίζεται η περεταίρω ανάπτυξη του blog.

Το SciBlogs|NET, το βασικό site στο οποίο φιλοξενείται πλέον το Ψυχολογείν, είναι μια νέα προσπάθεια που κάνω μαζί με τον παιδικό μου φίλο Αλέξη Παγκοζίδη (T33) που ως μελλοντικό στόχο του έχει την φιλοξενία blogs που ασχολούνται με κάποιον συγκεκριμένο επιστημονικό κλάδο, μιας και θεωρούμε πως στην παρούσα φάση υπάρχει έλλειψη ενός τέτοιου χώρου στο ελληνικό διαδίκτυο, πράγμα που είναι δυσανάλογο των δυνατοτήτων που έχει η ελληνική κοινότητα των bloggers.

Οπότε φίλες και φίλοι του blog, θα τα λέμε πλέον μέσα από τη νέα μας “συχνότητα”

Υ.Γ. Μη παραλείψετε να επισκεφτείτε την νέα σελίδα που δημιούργησα στο Ψυχολογείν η οποία περιέχει μια λίστα αρκετών μεταπτυχιακών προγραμμάτων Ψυχολογίας στην Ελλάδα, την Κύπρο και τις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης.

Η σχιζοφρένεια είναι μια από τις πιο πρώτες επίσημα καταγεγραμμένες ψυχικές διαταραχές και ανήκει στην κατηγορία των ψυχώσεων. Ο πρώτος που περιέγραψε τα συμπτώματα και ονόμασε την διαταραχή αυτή ήταν ο Μπλόιερ (Eugen Bleuler) στις αρχές του 20ου αιώνα. Έκτοτε η συμπτωματολογία της σχιζοφρένειας σε γενικές γραμμές παρέμεινε η ίδια, αν και οι γνώσεις μας γύρω από τα αίτιά της εμπλουτίστηκαν σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες χάρη στην ταχεία πρόοδο της επιστήμης. Σήμερα όμως, 100 χρόνια μετά την περιγραφή της από τον Μπλόιερ, ένα πολύ βασικό ερώτημα διχάζει την επιστημονική κοινότητα: υπάρχει όντως η σχιζοφρένεια;

Τι είναι η σχιζοφρένεια;

Πριν προχωρήσουμε στην ανάλυση αυτού του ερωτήματος θα ήταν χρήσιμο να παραθέσουμε τα βασικά συμπτώματα/χαρακτηριστικά της σχιζοφρενούς συμπεριφοράς, όπως περιγράφονται από τα επίσημα ψυχιατρικά εγχειρίδια που είναι διαθέσιμα αυτή τη στιγμή.

Σύμφωνα με το DSM-IV-TR, για να χαρακτηριστεί κάποιος ως σχιζοφρενής πρέπει να έχει τουλάχιστον δύο από τα ακόλουθα συμπτώματα:

• Παραισθήσεις (οπτικές/ακουστικές κ.α.)
• Ψευδαισθήσεις (οπτικές/ακουστικές κ.α.)
• Αποδιοργανωμένη ομιλία (ασύντακτες προτάσεις/ιδέες, φυγή ιδεών κ.α.)
• Αποδιοργανωμένη και κατοτονική συμπεριφορά
• Αρνητικά συμπτώματα (έλλειψη αναμενόμενων βασικών συμπεριφορών π.χ. αλαλία, ακινησία, συναισθηματική απάθεια κ.α.)

Μάλιστα στην περίπτωση που ο ασθενής έχει μονάχα παραισθήσεις ή ψευδαισθήσεις σε πολύ έντονο βαθμό (π.χ. ακούει φωνές που τον διατάζουνε να κάνει κάτι), αυτό κατά πολλούς αρκεί για να χαρακτηριστεί ως σχιζοφρενής.

To ICD-10 περιγράφει την σχιζοφρένεια ως εξής:

Οι σχιζοφρενικές διαταραχές (σ.σ. Η σχιζοφρένεια δεν είναι μια ενιαία διαταραχή, αλλά διαιρείται σε υποκατηγορίες, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά που παρουσιάζει ο ασθενής) χαρακτηρίζονται από θεμελιώδη και χαρακτηριστική αποδιοργάνωση της σκέψης και της αντίληψης, και συναισθήματα που δεν συνάδουν με τις περιστάσεις στις οποίες εμφανίζονται. Η συνείδηση αλλά και οι διανοητικές ικανότητες συνήθως μένουν ανέπαφες, αν και γνωστικές ικανότητες δύναται να μειωθούν κατά την πάροδο του χρόνου. Τα πιο συνήθη ψυχοπαθολογικά συμπτώματα είναι η αντίληψη μιας εσωτερικής ανεξάρτητης φωνής που σχολιάζει τις πράξεις του ασθενή, η αίσθηση ότι κάποιος βάζει ή κλέβει σκέψεις από τον ασθενή, παραισθήσεις, παθητικότητα και αρνητικά συμπτώματα.

Τα παραπάνω κριτήρια χρησιμοποιούνται από τους περισσότερους λειτουργούς ψυχικής υγείας παγκόσμιως και βάσει αυτών έχει υπολογιστεί πως ένα ποσοστό της τάξης 0,80%-1,5% του πληθυσμού θα παρουσιάσει σχιζοφρένεια κάποια στιγμή στη ζωή του. Το ποσοστό αυτό αλλάζει ανάλογα με την χώρα στην οποία γίνεται η έρευνα (η πρόσβαση σε τέτοιου είδους αρχεία δεν είναι πάντα εύκολη) ή ακόμη και από την εθνοτική καταγωγή του ατόμου. Τέλος αξίζει να σημειωθεί πως οι άνδρες παρουσιάζουν πιο συχνά σχιζοφρένεια σε σχέση με τις γυναίκες (η αναλογία είναι 1,4 άνδρες για κάθε 1 γυναίκα).

Μύθος ή πραγματικότητα;

Αφού όμως υπάρχουν τόσα στοιχεία για την σχιζοφρένεια γιατί ξέσπασε αυτή η διαμάχη σχετικά με το αν υφίσταται καν τέτοια ψυχική διαταραχή; Ο κύριος λόγος είναι πως η σχιζοφρένεια -αντίθετα με τα όσα ακούμε από τα ΜΜΕ- σπάνια εμφανίζεται με “καθαρή” συμπτωματολογία, πράγμα που σημαίνει πως συνήθως κάποιος που πάσχει από σχιζοφρένεια καλύπτει τις προϋποθέσεις και για κάποια άλλη ψυχική διαταραχή που έχει παρόμοια συμπτώματα. Αυτό δημιουργεί μια εύλογη απορία: μήπως τελικά η σχιζοφρένεια (δηλαδή το σύνολο αυτών που τη χαρακτηρίζει) είναι απλά ένα δευτερογεννές σύμπτωμα κάποιας άλλης ή κάποιων άλλων διαταραχών; Ο Δρ. Jim Van Os, μέσω ενός άρθρου του στο τεύχος Φεβρουαρίου του Βρετανικού Περιοδικού Ψυχιατρικής (British Journal of Psychiatry) υποστηρίζει πως στις μελλοντικές εκδόσεις των ψυχιατρικών εγχειριδίων η σχιζοφρένεια θα πρέπει να αντικατασταθεί από μία ποιοτικά διαφορετική διαταραχή, αυτή τou “Συνδρόμου Δυσλειτουργίας του Μηχανισμού Αξιολόγησης” (ο ακριβής όρος είναι “salience dysregulation syndrome“, αλλά δυσκολεύομαι να τον αποδώσω στα ελληνικά με έναν άμεσσο και μη περιγραφικό τρόπο, οπότε κάθε πρόταση είναι ευπρόσδεκτη).

Ο όρος “salience” στις Γνωστικές Επιστήμες χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ικανότητα κάποιου να ξεχωρίζει ένα ερέθισμα από τα υπόλοιπα ερεθίσματα που το περιβάλλουν, βάσει των ξεχωριστών του χαρακτηριστικών. Για παράδειγμα σκεφτείτε πόσο εύκολα μπορείτε να ξεχωρίσετε ένα μαύρο τετράγωνο ανάμεσα σε ένα πλήθος λευκών ή πως μπορείτε να ακούτε τη φωνή του συνομιλητή σας ενώ είστε σε ένα πολύ θορυβώδες περιβάλλον. Για να γίνει δυνατή η αναγνώριση του ερεθίσματος σε αυτές τις περιπτώσεις θα πρέπει πρώτα ο δέκτης -φυσικά- να δεχτεί τα ερεθίσματα, να τα αξιολογήσει ώστε να τους αποδώσει κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, να τα κατατάξει και εν τέλει να εντοπίσει το ερέθισμα-στόχο του οποίου τα χαρακτηριστικά διαφέρουν ποιοτικά από τα αντίστοιχα των υπολοίπων.

Έχει βρεθεί πως σε πολλές περιπτώσεις οι σχιζοφρενείς παρουσιάζουν αδυναμία στον συγκεκριμένο μηχανισμό, το οποίο έχει ως αποτέλεσμα το άτομο να βλέπει, να ακούει και γενικότερα να αντιλαμβάνεται λανθασμένα κάποια ερεθίσματα, αναπτύσσοντας με αυτόν τον τρόπο παραισθήσεις αλλά και παράλογους φόβους (λόγω λανθασμένης αξιολόγησης του κινδύνου).

Ο κύριος λόγος όμως που ο Δρ. Van Os προτύνει την αντικατάσταση της σχιζοφρένειας δεν είναι μονάχα η έλλειψη επαρκών αποδείξεων πως πρόκειται για ένα ξεχωριστό σύνδρομο με συγκεκριμένα και σαφώς ορισμένα χαρακτηριστικά, αλλά και λόγω της ίδιου του όρου “σχιζοφρένεια” ο οποίος θεωρεί πως χρησιμοποιείται καταχρηστικά από την επιστημονική κοινότητα και κατ’ επέκταση και από το ευρύ κοινό.

Φυσικά η ριζική αλλαγή στον τρόπο προσέγγισης μιας τόσο πολύπλοκης διαταραχής όπως αυτή της σχιζοφρένειας δεν είναι ένα θέμα το οποίο μπορεί να λυθεί έτσι απλά. Θα χρειαστεί μια γενική συζήτηση τόσο στο εσωτερικό της επιστημονικής κοινότητας, όσο και μεταξύ των φορέων ψυχικής υγείας. Ας μην ξεχνάμε πως ολόκηρες βιομηχανίες (με την κυριολεκτική ή την μεταφορική έννοια της λέξης) στηρίζονται πάνω στην επίσημη αναγνώριση και ταξινόμηση των ψυχικών διαταραχών.

Πηγές / Περισσότερες πληροφορίες

• Loren R. Mosher, Richard Gosden and Sharon Beder, “Drug companies and Schizophrenia: Unbridled Capitalism meets Madness’, in Models of Madness: Psychological, Social and Biological Approaches to Schizophrenia” edited by John Read, Loren Mosher and Richard Bentall, Brunner-Routledge, New York, 2004, pp. 115-130.
• Jim Van OS (2009). “A salience dysregulation syndrome”. The British Journal of Psychiatry, 194(2): 101-103.
• Caroline P Carney, Laura Jones, Robert F Woolson (2006). “Medical Comorbidity in Women and Men with Schizophrenia: A Population-Based Controlled Study”. Journal of General Internal Medicine, 21(11): 1133–1137.
• John McGrath (2006). “Variations in the Incidence of Schizophrenia: Data Versus Dogma”. Schizophrenia Bulletin, 32(1):195-197.
• Schizophrenia.com: Information, Support, Education.

Εισαγωγική Φωτογραφία

• “Woody’s scream” by aldoaldoz

Ο κ. Κλεφτάρας, αναπληρωτής καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, είχε την ευγενή καλοσύνη να με ενημερώσει για την έναρξη υποβολής αιτήσεων για  το μεταπτυχιακό πρόγραμμα “Συμβουλευτικής στην Ειδική Αγωγή, στην Εκπαίδευση και στην Υγεία” του πανεπιστημίου του το οποίο θα ξεκινήσει από το Σεπτέμβριο του 2009. Χάρηκα όταν έμαθα για το συγκεκριμένο εξαιρετικά ενδιαφέροντος περιεχομένου μεταπτυχιακό καθώς είχε διαφύγει της προσοχής μου εως τώρα. Ακολουθούν αποσπάσματα από την προκύρηξη την οποία μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη στην επίσημη ιστοσελίδα του προγράμματος.

Το Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας ανακοινώνει την έναρξη της διαδικασίας υποβολής αιτήσεων για την εισαγωγή μεταπτυχιακών φοιτητριών και φοιτητών, για το ακαδημαϊκό έτος 2009-2010, στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών (ΠΜΣ) με τίτλο «Συμβουλευτική στην Ειδική Αγωγή, την Εκπαίδευση και την Υγεία» (ΦΕΚ 1597/11-8-2008/τ.B). Πρόκειται για ένα μεταπτυχιακό γενικά στη «Συμβουλευτική» και σκοπός του είναι η παροχή εξειδικευμένων γνώσεων και η ανάπτυξη κατάλληλων δεξιοτήτων σε ζητήματα που αφορούν:

• Τη Συμβουλευτική στην Εκπαίδευση γενικότερα και την Ειδική Αγωγή ειδικότερα,
• Τη Συμβουλευτική στο χώρο της Υγείας (ψυχικής και σωματικής) και της Εργασίας,
• Τη Συμβουλευτική στο χώρο των Ατόμων με Ειδικές Ανάγκες,
• Την Πολιτισμική και Πολυπολιτισμική Συμβουλευτική για Άτομα Μειονοτήτων.

Η εκπαίδευση των φοιτητών στη Συμβουλευτική γίνεται ταυτόχρονα σε τέσσερα διαφορετικά επίπεδα:

• Θεωρητικό επίπεδο: 10 θεωρητικά μαθήματα «Συμβουλευτικής»,
• Ερευνητικό επίπεδο: 2 μαθήματα στις «Ποσοτικές και Ποιοτικές Μεθόδους Έρευνας» και «Διπλωματική Εργασία»,
• Βιωματικό επίπεδο: 40 ώρες «Ατομικής Συμβουλευτικής» προσωπικά για τον κάθε φοιτητή/τρια και 60 περίπου ώρες «Ομαδικής Συμβουλευτικής»,
• Πρακτικό επίπεδο: 3 εργαστηριακά μαθήματα «Τεχνικών Συμβουλευτικής Παρέμβασης» και 6 μήνες «Πρακτικής Άσκησης» (1000 περίπου ώρες) με «Ατομική και Ομαδική Εποπτεία».

Χρονική διάρκεια – Αριθμός εισακτέων – Δίδακτρα:

• Η ελάχιστη χρονική διάρκεια για την απονομή του ΜΔΕ ορίζεται σε δύο πλήρη έτη και εκτείνεται σε τέσσερα (4) ακαδημαϊκά εξάμηνα. Ημέρες μαθημάτων: Παρασκευή απόγευμα, Σάββατο, Κυριακή.
• Ο αριθμός εισακτέων φοιτητών/τριών στο ΠΜΣ για το ακαδημαϊκό έτος 2009-2010 ορίζεται κατ’ ανώτατο όριο σε 30. Επιπλέον του αριθμού εισακτέων, γίνονται δεκτοί, εφόσον υπάρχουν, ένας (1) υπότροφος του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.) που πέτυχε στο σχετικό διαγωνισμό μεταπτυχιακών σπουδών εσωτερικού του γνωστικού αντικειμένου του ΠΜΣ και ένας (1) αλλοδαπός υπότροφος του Ελληνικού Κράτους.
• Τα δίδακτρα του ΠΜΣ, για τα ακαδημαϊκά έτη 2009-2010 και 2010-2011, ανέρχονται στο ποσό των 4.500 ευρώ το χρόνο ή 9.000 ευρώ συνολικά και για τα δύο χρόνια διάρκειας του ΠΜΣ.

Κατηγορίες πτυχιούχων που μπορούν να υποβάλλουν αίτηση:

Στο ΠΜΣ γίνονται δεκτοί πτυχιούχοι Τμημάτων Πανεπιστημίων ή ΤΕΙ της ημεδαπής ή αντίστοιχων Τμημάτων ομοταγών ιδρυμάτων της αλλοδαπής και σε συναφή γνωστικά αντικείμενα με αυτά του ΠΜΣ.

Ειδικότερα γίνονται δεκτοί:

1. Πτυχιούχοι Παιδαγωγικών Τμημάτων, Τμημάτων Ψυχολογίας, ΦΠΨ, Ιατρικής, Νοσηλευτικής, Διαιτολογίας και γενικά Τμημάτων Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών καθώς και Επιστημών Υγείας των ΑΕΙ της ημεδαπής και αναγνωρισμένων ομοταγών Τμημάτων της αλλοδαπής,
2. Πτυχιούχοι των Τμημάτων Εργοθεραπείας, Κοινωνικής Εργασίας, Διατροφής, Νοσηλευτικής, Λογοθεραπείας, Φυσικοθεραπείας, Βρεφονηπιοκομίας, Μαιευτικής, Δημόσιας Υγιεινής και γενικά των Τμημάτων των Σχολών Επαγγελμάτων Υγείας και Πρόνοιας των ΤΕΙ της ημεδαπής και των αντίστοιχων Τμημάτων της αλλοδαπής και
3. Σε κάποιες περιπτώσεις, με απόφαση της ΓΣΕΣ, μπορούν να γίνουν δεκτοί πτυχιούχοι και άλλων Τμημάτων (π.χ., άτομα με αξιόλογη εμπειρία και σημαντικό έργο στο χώρο της Συμβουλευτικής, κ.λπ.).

Ημερομηνίες – Προθεσμίες:

Οι ενδιαφερόμενοι καλούνται, από 6 Απριλίου έως και 25 Μαΐου 2009, να υποβάλουν εμπρόθεσμα, αυτοπροσώπως ή με συστημένη επιστολή, τα απαραίτητα δικαιολογητικά, στη Γραμματεία του ΠΜΣ.

Ημέρες και ώρες λειτουργίας της γραμματείας:

• Τρίτη απόγευμα: 16:00 – 21:00
• Τετάρτη & Πέμπτη πρωί: 11:00 – 13:00

Περισσότερες Πληροφορίες / Επικοινωνία:

• Διεύθυνση: Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας (παραλιακό συγκρότημα), Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής, Γραμματεία ΠΜΣ – Συμβουλευτική στην Ειδική Αγωγή και την Εκπαίδευση, Αργοναυτών & Φιλελλήνων, 382 21 Βόλος, Ελλάδα.
• Τηλέφωνο γραμματείας: 24210-74738.
• Ιστοσελίδα: http://www.sed.uth.gr

Καλή χρονιά σε όλους και όλες! Επιστροφή μετά από απουσία περίπου 20 ημερών και ο Ιανουάριος μας βρίσκει εν μέσω πυρετώδους προετοιμασίας για κάτι αρκετά μεγάλο που ετοιμάζεται σε σχέση με αυτό το blog (και όχι μόνο). Μιας και αυτή είναι η πρώτη εγγραφή στο Ψυχολογείν για το 2009, ήθελα να ξεκινήσουμε με κάτι πιο ανάλαφρο σε σχέση με τις συνηθισμένες εγγραφές στις οποίες μιλάμε για ψυχολογικά/ψυχιατρικά σύνδρομα και κοινωνικά φαινόμενα. Έτσι αποφάσισα να παρουσιάσω μια σειρά από ενδιαφέροντα μικρά πειράματα που μπορούν να γίνουν από τον καθένα μας, μιας και δεν απαιτούν κάποιον ιδιαίτερα δυσεύρετο εξοπλισμό.

Πείραμα 1: Το “ψεύτικο χέρι”

Από τα συνολικά πέντε πειράματα που θα ακολουθήσουν αυτό είναι το μόνο για το οποίο χρειάζεστε κάτι που ίσως είναι δυσεύρετο. Συγκεκριμένα, για το πείραμα αυτό θα χρειαστείτε ένα χαρτόκουτο στο οποίο έχετε ανοίξει δύο μεγάλες τρύπες σε γωνία 90 μοιρών (π.χ. μία σε μια μεγάλη πλευρά και μία σε μια από τις μικρές, βλ. Εικόνα Α), ενα σφυράκι αλλά και ένα ψεύτικο πλαστικό χέρι. Φαντάζομαι το ψεύτικο χέρι μπορείτε να το προμηθευτείτε από κάποιο κατάστημα το οποίο πουλάει ήδη για μαγικά κόλπα ή να το πάρετε από καμιά κούκλα (τεραστίων διαστάσεων βεβαίως…). Αν είστε από τους τυχερούς και βρείτε τα υλικά αυτά ετοιμαστείτε για ένα πολύ έξυπνο πείραμα.

Τοποθετήστε το χαρτόνι στα αριστερά σας και βάλτε το χέρι σας μέσα στην τρύπα του που βλέπει προς εσάς. Τεντώστε το χέρι σας όπως φαίνεται στην Εικόνα Α. Στην άλλη τρύπα βάλτε το ψεύτικο χέρι με τέτοιο τρόπο ώστε να προεξέχει και από το σημείο που βλέπετε να μην είναι ορατό το σημείο που “κόβεται”. Με άλλα λόγια, πρέπει να βλέπετε το ψεύτικο χέρι από τέτοιο σημείο ώστε να μην φαίνεται πως είναι ξένο αντικείμενο, αλλά προέκταση ενός υποτιθέμενου κρυμμένου χεριού σας (βλ. Εικόνα Β).

Ζητήστε από κάποιον φίλο σας να τσιμπάει/αγγιζει ελαφρά για λίγα λεπτά (2 λεπτά είναι αρκετά) ταυτόχρονα τόσο το αληθινό σας χέρι, όσο και το ψεύτικο. Ενόσω κρατάει αυτή η διαδικασία εσείς πρέπει να παρακολουθείτε το “ψεύτικο χέρι” σας. Μετά την πάροδο των λίγων αυτών λεπτών κ σε ανύποπτο χρόνο ο φίλος σας θα πρέπει να χτυπήσει απότομα το ψεύτικο χέρι. Κατά πάσα πιθανότητα θα ταραχθείτε και η αυτόματη αντίδρασή σας θα είναι να μαζέψετε το πραγματικό σας χέρι όπως θα κάνατε αν το σφυρί κατευθυνόταν εναντίον σας.

Αυτό φυσικά συμβαίνει γιατί με τη συνεχή απτική αίσθηση του αγγίγματος του χεριού σας και την ταυτόχρονη παρατήρηση του αγγίγματος του ψεύτικου χεριού ο εγκέφαλός μετά από λίγο αντιλαμβάνεται το ψεύτικο χέρι ως δικό σας μέλος και αντιδρά ανάλογα όταν ένας κίνδυνος το απειλεί.

Πείραμα 2: Δημιουργία ψευδαισθήσεων

Το δεύτερο πείραμα δεν το έχω δοκιμάσει, οπότε δεν υπόσχομαι πως θα λειτουργήσει, αλλά παρόλα αυτά από όσο ξέρω έχει αρκετά μεγάλα ποσοστά “επιτυχίας”. Σκοπός του πειράματος είναι η δημιουργία ψευδαισθήσεων και τα μόνα υλικά που θα χρειαστείτε είναι ένα ραδιοκασετοφωνάκι και μία μάσκα ύπνου (ή κάτι τέλος πάντων για να καλύψετε επαρκώς τα μάτια σας ώστε να μην τα χτυπάει καθόλου το φως). Για να πετύχει το πείραμα επιβάλλεται αρχικά να βάλετε μία πολύ επαναλαμβανόμενη μουσική ή κάποιον μονότονο ήχο να παίζει στο ραδιοκασετοφωνάκι σας. Όσο πιο μονότονα ηχητικά μηνύματα λαμβάνει ο εγκέφαλός σας τόσο μεγαλύτερα ποσοστά επιτυχίας έχετε. Αφού βρείτε τον κατάλληλο ήχο ανεβάστε την ένταση ώστε να μπορείτε να ακούτε καθαρά αυτό που επιλέξατε, ξαπλώστε και κλείστε τα μάτια σας με τη μάσκα. Προσπαθήστε να αφεθείτε στις αισθήσεις σας και να μη σκέφτεστε κάτι άλλο.

Αν όλα πάνε καλά, μετά από 4-5 λεπτά θα αρχίσετε να “βλέπετε” (εννοείται ενώσω είστε με κλειστά μάτια) κάποιες περίεργες εικόνες και χρώματα. Οι οπτικές ψευδαισθήσεις μάλιστα τείνουν να ακολουθούν το μοτίβο των ηχητικών μηνυμάτων. Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι η προδιάθεση που έχει ο εγκέφαλος να προσπαθεί να βγάλει νόημα από τις διαθέσιμες πληροφορίες που παίρνει μέσω των αισθήσεων. Όταν το περιβάλλον πάψει να δίνει τροφή για επεξεργασία τότε ο εγκέφαλος απλά βασίζεται στις λίγες πληροφορίες που δέχεται και δημιουργεί τη “δική του” αντίληψη για τον κόσμο. Πάνω σε αυτή την αρχή βεβαίως βασίζονται γενικότερα οι ψευδαισθήσεις, είτε αυτές είναι λόγω κάποιας εγκεφαλικής δυσλειτουργίας (π.χ. σχιζοφρένεια, επιληψία), είτε λόγω χρήσης ναρκωτικών ουσιών (π.χ. LSD).

Πείραμα 3: Κάνοντας το ένα δύο

Το τρίτο στη σειρά πείραμα δημιουργεί μία από τις πιο ισχυρές απτικές παρερμηνείες που μπορούν να αναπαραχθούν με πολύ απλά μέσα. Για την ακρίβεια το μόνο πράγμα που χρειάζεστε είναι ένα αντικείμενο, κατά προτίμηση σφαιρικό (π.χ. μπίλια ή ένα μικρό φρούτο) ή με γωνίες (π.χ. ζάρι). Το μόνο που έχετε να κάνετε είναι να σταυρώσετε τον δείκτη και το μέσο δάχτυλο του χεριού σας και να βάλετε το αντικείμενο στην γωνία που σχηματίζουν τα δάχτυλα (βλ. σχετική Εικόνα). Τότε θα δείτε πως αντί για ένα αντικείμενο αισθάνεστε δύο! Ακόμη και αν κοιτάτε το αντικείμενο ενώ το ακουμπάτε η παρερμηνεία παραμένει.

Οι αισθητήριοι νευρώνες που βρίσκονται περιμετρικά των δαχτύλων μας στέλνουν κανονικά τις πληροφορίες, αλλά ο εγκέφαλος “γνωρίζει” πως όταν ο δείκτης αισθάνεται κάτι από την αριστερή του πλευρά και ο μέσος από την δεξιά του, σχεδόν πάντοτε πρόκειται για δύο διαφορετικά αντικείμενα, μιας και πάρα πολύ σπάνια θα χρειαστεί να πιάσουμε ένα και μόνο αντικείμενο καθ’ αυτόν τον τρόπο. Ουσιαστικά δηλαδή δεν πρόκειται για επίδειξη μιας παρερμηνείας που κάνει ο εγκέφαλος, αλλά για παρουσίαση του εκπληκτικά απλού -αλλά και τόσο αποτελεσματικού- τρόπου με τον οποίο έχει αναπτυχθεί το νευρικό μας σύστημα ώστε να μας επιτρέπει να κάνουμε όσο το δυνατόν πιο σωστές αποφάσεις στις πλείστες των περιπτώσεων.

Πείραμα 4: Ποιος κύκλος είναι μεγαλύτερος;

Στο προτελευταίο πείραμα του post αυτού θα δούμε ένα από τα πιο παλιά οπτικά τρικ το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί σε τόσα πειράματα γνωστικής ψυχολογίας που πλέον είναι κλασσικό. Παρατηρήστε τον κεντρικό κύκλο στην αριστερή ομάδα των κύκλων και τον κεντρικό κύκλο στην αντίστοιχη δεξιά ομάδα και προσπαθήστε να απαντήσετε στο απλό ερώτημα: Ποιος κύκλος είναι μεγαλύτερος; Είμαι σίγουρος πως οι περισσότεροι γνωρίζετε ήδη την απάντηση η οποία δεν είναι άλλη από το ότι οι δύο κύκλοι έχουν ακριβώς το ίδιο μέγεθος. Ακόμη και αν γνωρίζατε εκ των προτέρων την απάντηση ή αν απλά την υποψιαστήκατε, είμαι σίγουρος πως θα συμφωνήσετε πως είναι πολύ δύσκολο να τους αντιληφθεί κανείς ως ισομεγέθεις.

Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι γιατί το οπτικό μας σύστημα δεν έχει κάποια σταθερά, αντικειμενικά κριτήρια με τα οποία καθορίζει το μέγεθος των αντικειμένων γύρω μας. Αντίθετα, η κρίση του μεγέθους ενός αντικειμένου γίνεται βάσει μιας σειράς μηχανισμών οπτικής αντίληψης οι οποίοι εξαρτώνται από το περιβάλλον του ερεθίσματος. Έτσι, ένας κύκλος ανάμεσα σε κύκλους που είναι μεγαλύτεροι από αυτόν, φαντάζει αυτόματα μικρός, ενώ ένας άλλος κύκλος που βρίσκεται ανάμεσα σε μικρότερους κύκλους αυτόματα κατατάσεται ως μεγάλος.

Πείραμα 5: Stroop Effect

Για το τέλος σας έχω κρατήσει το κλασσικότερο πείραμα γνωστικής/πειραματικής ψυχολογίας όλων των εποχών, το λεγόμενο πείραμα Stroop. Σκοπός του πειράματος αυτού είναι να πείτε φωναχτά το χρώμα (και όχι να διαβάσετε τη λέξη) των αντικειμένων και των λέξεων που εμφανίζονται μπροστά στην οθόνη σας (εν προκειμένω, στην εικόνα που συνοδεύει το post). Προσπαθήστε να πείτε το χρώμα όσο πιο γρήγορα μπορείτε. Ξεκινήστε με την πρώτη στήλη με τα ορθογώνια, έπειτα πηγαίνετε στην δεύτερη στήλη με τις λέξεις και τέλος διαβάστε την τρίτη στήλη με τα χρώματα. Θα διαπιστώσετε ότι σας παίρνει πολύ περισσότερο χρόνο να διαβάσετε την τρίτη στήλη, πάντα σε σχέση με τις άλλες δύο στήλες.

Μέσα από τις εκατοντάδες επαναλήψεις του πειράματος που έχουν τα τελευταία 70 χρόνια έχει βρεθεί πως ο χρόνος που χρειάζεται ο μέσος άνθρωπος για να πει τα χρώματα κάποιων αφηρημένων αντικειμένων (π.χ. ορθογώνια) και άσχετων λέξεων (π.χ. οι λέξεις της δεύτερη στήλης) είναι γενικά ο ίδιος. Όταν όμως οι άσχετες λέξεις αντικατασταθούν με λέξεις χρωμάτων (τρίτη στήλη), τότε ο χρόνος υπερδιπλασιάζεται. Αυτό γίνεται γιατί η τρίτη περίπτωση δημιουργεί μια σύγκρουση μεταξύ δύο διαφορετικών μηχανισμών: αυτού της αυτόματης ανάγνωσης και ανάκλησης του νοήματος μιας λέξης από τη μνήμη μας και αυτού της ανάκλησης μιας έννοιας εκ προθέσεως. Καθώς αυτοί οι δύο μηχανισμοί δουλεύουν ταυτόχρονα και σχεδόν αυτοματοποιημένα γίνεται μια διπλή ανάκληση από τη μνήμη μας. Από τη μία ανακαλούμε τη λέξη (π.χ. “κόκκινο”) και από την άλλη το χρώμα (π.χ. πράσινο). Γνωρίζουμε πως ο στόχος μας είναι να ονοματίσουμε ένα χρώμα, αλλά στη βραχύχρονη μνήμη μας υπάρχουν πλέον δύο διαφορετικά χρώματα/έννοιες, οπότε το γνωστικό μας σύστημα απαιτεί περισσότερο χρόνο να τα επεξεργαστεί ώστε να δώσει την σωστή απάντηση.

Εικόνες

• Εισαγωγική Εικόνα: Optical Illusion, by clintjcl
• Οι εικόνες των πειραμάτων #1 και #2 προέρχονται από το Neurophilosophy blog.

Ανατομική εικόνα fMRI στην οποία φαίνεται η βλάβη που υπέστη ο ασθενής ΤΝ

Μία από τις πιο σημαντικές πηγές γνώσης στην ιστορία της ψυχολογίας και συγκεκριμένα της νευροψυχολογίας είναι οι ειδικές περιπτώσεις ατόμων με πολύ σπάνιες νευρολογικές διαταραχές που αναπτύχθηκαν είτε μετά από ασθένεια, είτε μετά από εγκεφαλική βλάβη. Η βιβλιογραφία είναι γεμάτη από αναλύσεις της κατάστασης ανώνυμων ασθενών που γίνονται γνωστοί με ψευδώνυμα ή με ψεύτικα αρχικά (π.χ. οι ασθενείς ΗΜ και KC με την χαρακτηριστική αμνησία). Η συμβολή αυτών των ασθενών στον εμπλουτισμό των νευροσυμπεριφορικών μοντέλων είναι πολύ σημαντική και έχουν γραφτεί ολόκληρα βιβλία γι’ αυτούς (βλ. “Ο άνθρωπος που μπέρδεψε τη γυναίκα του με ένα καπέλο”). Αυτές τις ημέρες ήρθε στην επιφάνεια μία ακόμη περίπτωση ενός ασθενή με ένα πολύ περίεργο πρόβλημα όρασης ο οποίος όπως φαίνεται θα μείνει στην ιστορία.

Σε ένα από τα προηγούμενα posts είχαμε μιλήσει για τον τρόπο λειτουργίας του ινιακού λοβού ο οποίος είναι υπεύθυνος για τη ζωτική λειτουργία της όρασης. Εν συντομία, η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία ενεργοποιεί τους φωτοσυλλέκτες (ραβδία και κωνία) που βρίσκονται στον αμφιβληστροειδή χιτώνα των ματιών. Με τη σειρά τους τα ραβδία και κωνία ενεργοποιούν τα ενδιάμεσα νευρικά κύτταρα τα οποία αφού περάσουν από το οπτικό χίασμα καταλήγουν σε μια περιοχή του εγκεφάλου η οποία ονομάζεται έξω γονατώδες σώμα (lateral geniculate body/nucleus). Από εκεί οι οπτικές πληροφορίες μεταδίδονται πρωτίστως στον ινιακό λοβό για την οπτική επεξεργασία των ερεθισμάτων αλλά και στην παρεγκεφαλίδα ή οποία είναι υπεύθυνη για τον συντονισμό των κινήσεων βάσει των οπτικών ερεθισμάτων (π.χ. πιάσιμο μιας μπάλας που κατευθύνεται προς το μέρος μας ή αποφυγή ενός εμποδίου που βρίσκεται στον δρόμο μας).

Ο Δρ. Alan Penga από το πανεπιστήμιο του Bangor δημοσίευσε την περίπτωση του ασθενή TN ο οποίος έχει μια εκπληκτική ικανότητα η οποία μας δίνει περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τον ρόλο των διάφορων περιοχών που σχετίζονται με την όραση. Ο ΤΝ, γιατρός στο επάγγελμα, είχε την ατυχία να υποστεί δύο διαδοχικά εγκεφαλικά επεισόδια στον ινιακό λοβό (βλ.εικόνα 1) τα οποία είχαν ως αποτέλεσμα τον διακοπή παροχής αίματος στις περιοχές του οπτικού φλοιού και ως εκ τούτου την ολοκληρωτική διακοπή λειτουργίας των οπτικών νευρώνων, καθιστώντας τον ΤΝ τυφλό. Αυτού του είδους η τύφλωση λέγεται φλοιώδης τύφλωση καθώς η αιτία της είναι η βλάβη του οπτικού φλοιού και όχι των οφθαλμών. Με άλλα λόγια, τα μάτια λειτουργούν κανονικά, λαμβάνοντας το φως και ενεργοποιώντας όλους τους ενδιάμεσους νευρώνες έως και το σημείο της βλάβης όπου φυσικά σταματά η μετάδοση των πληροφοριών.

Αυτού του είδους και έκτασης βλάβη στον ινιακό λοβό εμφανίζεται για πρώτη φορά στην ιστορία της Νευροψυχολογίας, γεγονός που από μόνο του καθιστά την συγκεκριμένη περίπτωση εξαιρετικά ενδιαφέρουσα από επιστημονικής απόψεως. Αλλά αυτό που κάνει τον ΤΝ τόσο ξεχωριστό δεν είναι τόσο η βλάβη που έχει, όσο η ικανότητα που έχει αναπτύξει. Ενώ δεν εχει επίγνωση αυτών που βλέπει, ωστόσο μπορεί να εντοπίσει αντικείμενα στον χώρο του εντελώς ασυναίσθητα. Για παράδειγμα όταν ένα αντικείμενο πλησιάζει απειλητικά στο πρόσωπο του ο ΤΝ το αποφεύγει. Επίσης μπορεί να διαβάσει τα συναισθήματα κάποιων προσώπων που εμφανίζονται σε μια οθόνη, αν και δεν τα βλέπει αλλά και να αποφεύγει εντελώς ασυνείδητα εμπόδια στον δρόμο του (βλ. βίντεο).

Αυτού του είδους η κατάσταση ονομάζεται τυφλή όραση (blindsight) και περιγράφει ακριβώς αυτές τις περιπτώσεις τύφλωσης όπου ο ασθενής βλέπει αντικείμενα χωρίς να έχει επίγνωση αυτού που βλέπει. Παρόμοιες περιπτώσεις έχουν καταγραφεί αρκετές φορές, αλλά πρώτη φορά εμφανίζεται ασθενής με τυφλή όραση σε τόσο μεγάλο βαθμό. Συνήθως η βλάβη στον οπτικό φλοιό περιορίζεται στο ένα ημισφαίριο ή σε κάποιο τεταρτημόριο με αποτέλεσμα η απώλεια όρασης και το φαινόμενο της τυφλής όρασης να εμφανίζεται στο δεξί ή στο αριστερό οπτικό ημιπεδίο ή σε κάποιο οπτικό τεταρτημόριο (π.χ. πάνω δεξιά, κάτω αριστερά κτλ).

Αναμένεται πως ο ΤΝ θα λάβει μέρος σε αρκετές έρευνες και θα βοηθήσει να πέσει περισσότερο φως όχι μόνο στο φαινόμενο της τυφλής όρασης, αλλά και στην λειτουργική εξειδίκευση των διάφορων περιοχών του εγκεφάλου που σχετίζονται με την όραση.

Φωτογραφία: ΤΝ fMRI image, by MindHacks

Πηγές / Περισσότερες Πληροφορίες

• Alan Pegna et al. (2004). Discriminating emotional faces without primary visual cortices involves the right amygdala. Nature Neuroscience 8, 24 – 25.
• Not Exactly Rocket Science: “Blind man navigates obstacle course perfectly with no visual awareness”
• Mind Hacks: “Out of sight but not out of mind”

Τις τελευταίες ημέρες τα μεγάλα ειδησεογραφικά sites όλου του κόσμου (και ανάμεσά τους φυσικά και τα ελληνικα) ενημέρωσαν το κοινό τους για τα αποτελέσματα μιας έρευνας λειτουργικής απεικόνισης εγκεφάλου, όπου επιστήμονες κατάφεραν να “διαβάσουν” την ενεργοποίηση των νευρώνων στον ινιακό λοβο και βάσει αυτού να μπορέσουν να αναπαράγουν το αρχικό οπτικό ερέθισμα το οποίο δημιούργησε τη συγκεκριμένη ενεργοποίηση. Βεβαίως τα ενημερωτικά sites και τα τηλεοπτικά κανάλια (βλ. δελτίο ειδήσεων ΣΚΑΙ) παρουσίασαν αυτή την είδηση με την κατάλληλη γαρνιτούρα, αφήνοντας να εννοηθεί πως οι επιστήμονες είναι πλέον σε θέση να προβάλλουν σε μια οθόνη υπολογιστή τα όνειρά μας(!) ή -ακόμη χειρότερα- πως μπορούμε πλέον να διαβάσουμε τις σκέψεις κάποιου. Φυσικά όλα αυτά δεν είναι παρά υπερβολές. Αν είχαν γίνει όλα αυτά τότε θα μιλούσαμε για μιά από τις πιο σημαντικές επιστημονικές ανακαλύψεις του αιώνα η οποία δίνει λύσεις σε πολλά πρακτικά και θεωρητικά προβλήματα που απασχολούν την επιστημονική κοινότητα εδώ και δεκάδες (αν όχι εκατοντάδες) χρόνια.

Η πραγματική είδηση
Η έρευνα στην οποία αναφέρονται τα ΜΜΕ περιγράφεται στο άρθρο των Miyawaki et al.(2008) υπό τον τίτλο “Visual Image Reconstruction from Human Brain Activity using a Combination of Multiscale Local Image Decoders” το οποίο δημοσιεύτηκε στο τεύχος Δεκεμβρίου του περιοδικού Neuron. Σύμφωνα με τους επιστήμονες που έκαναν την έρευνα, ο κύριος σκοπός της ήταν η χρήση fMRI στην λεπτομερή καταγραφή της λειτουργίας των οπτικών νευρώνων του ινιακού λοβού σε τέτοιο βαθμό ώστε να μπορούμε να προβλέψουμε με μεγάλα ποσοστά επιτυχίας το οπτικό ερέθισμα που προβάλλεται στον αμφιβληστροειδή χιτώνα του ματιού του υποκειμένου, απλά και μόνο βάσει της ενεργοποίησης των νευρώνων του ινιακού λοβού.

Η πιο σημαντική ιδιότητα των νευρώνων του οπτικού φλοιού η οποία καθιστά δυνατή την πρόβλεψη του οπτικού ερεθίσματος είναι η χωροταξικές τους ιδιότητες. Πιο συγκεκριμένα, νευρώνες που γειτνιάζουν κωδικοποιούν γειτνιάζουσες περιοχές στον αμφιβληστροειδή χιτώνα. Με άλλα λόγια, αν δυο “pixels” στην εικόνα που συλλαμβάνει το μάτι μας είναι δίπλα το ένα στο άλλο, τότε οι νευρώνες που κωδικοποιούν αυτά τα γειτονικά pixels βρίσκονται και πάλι ο ένας δίπλα στον άλλο. Αυτό αυτόματα σημαίνει πως αν μπορούσαμε να έχουμε μια πολύ λεπτομερή εικόνα της ενεργοποίησης των νευρώνων του ινιακού λοβού, θα μπορούσαμε να δούμε και τα “pixels” που δημιουργούν αυτή την αντίδραση (βλ. εικόνα 1).

Εικόνα 1: Τα υποκείμενα έβλεπαν κάποιες εικόνες διαστάσεων 10Χ10, οι οποίες δημιουργούσαν νευρική δραστηριότητα στον οπτικό φλοιό. Στη συνέχεια ένας υπολογιστής επεξεργαζόταν την νευρική δραστηριότητα κ τη μετέφραζε ξανά σε εικόνα.

Το σημαντικό επίτευγμα αυτής της έρευνας είναι ότι κατάφερε κάτι τέτοιο αφενός χρησιμοποιώντας την μέθοδο fMRI, η οποία είναι γνωστό πως έχει σχετικά χαμηλή οπτική ανάλυση για τέτοιου είδους πειράματα, και αφετέρου το ότι χάρη στον αλγόριθμο που κατασκεύασαν μπόρεσαν να έχουν επιτυχία σχεδόν 100%, τη στιγμή που προηγούμενες έρευνες σε αυτό το πεδίο είχαν επιτυχία μόλις 40%-70%. Εν τέλει αυτό που κατάφεραν οι επιστήμονες ήταν να “δουν γραμμένα” στον ινιακό λοβό (στην περιοχή V1) τα γράμματα που παρουσιάζονταν σε μια οθόνη, αφού φυσικά πρώτα επεξεργάστηκαν κατάλληλα το νευρικό σήμα.

Τι μετέδωσαν τα ΜΜΕ
Daily Telegraph,”Scientists develop software that can map dreams“

The research investigated how electrical signals are captured and reconstructed into images, according to the study, which will be published in the US journal Neuron. As part of the experiment, researchers showed testers the six letters of the word “neuron”, before using the technology to measure their brain activity and subsequently reconstruct the letters on a computer screen. Since Sigmund Freud published The Interpretations of Dreams over a century ago, the workings of the sleeping human mind have been the source of extensive analysis by scientists keen to unlock its mysteries.

Καθημερινή, “Δείτε τα όνειρά σας σε μόνιτορ“

Μια ερευνητική ομάδα από την Ιαπωνία υποστηρίζει ότι εφηύρε μία τεχνολογία που θα μπορεί επιτέλους να προβάλει ό,τι έχουμε στο μυαλό μας – όπως τα όνειρά μας – σε μια οθόνη υπολογιστή. Ενώ η ομάδα προς το παρόν έχει καταφέρει να αναπαραγάγει μονάχα απλές εικόνες από τον εγκέφαλο, ισχυρίζονται επιπλέον ότι μέσω της τεχνολογίας τελικά μπορούν να υπολογίσει όνειρα και άλλα μυστικά.

Pathfinder, “Οι εικόνες του νου σε υπολογιστή“

Οι νευροεπιστήμονες έχουν βαλθεί να ξεκλειδώσουν τα μυστικά του εγκεφάλου και, στην πορεία, δεν αποκλείεται ακόμα και τα όνειρά μας να μην είναι πια μυστικά. Μια ιαπωνική ερευνητική ομάδα των Εργαστηρίων Υπολογιστικής Νευροεπιστήμης ATR, όπως μετέδωσε το Γαλλικό Πρακτορείο από το Τόκιο, κατόρθωσε να δημιουργήσει μια τεχνολογία, η οποία, για πρώτη φορά στον κόσμο, επιτρέπει την επεξεργασία και την άμεση εμφάνιση εικόνων του νου σε μια οθόνη υπολογιστή.

Η χειρότερη μεταφορά της είδησης όμως έγινε από το ΣΚΑΙ, “Τέρμα τα ψέμματα(;)“

Ο ορός της αλήθειας αποτελεί πλέον παρελθόν. Η πληροφορική βρήκε το μυστικό να αποκαλύπτει κι να προβάλει σε οθόνη υπολογιστή ακόμη και τις πιο μύχιες σκέψεις μας. Επιστήμονες από την Ιαπωνία κατάφεραν να αναπαραγάγουν με ακρίβεια τι σκέφτεται ένας άνθρωπος με τη βοήθεια ενός τομογράφου.

Σύγκριση αλήθειας και υπερβολής
Όπως βλέπετε, ολα τα ΜΜΕ έκαναν αναφορές σε αποτελέσματα τα οποία απλά δεν είναι αλήθεια και δεν μπορούν να εξαχθούν βάσει των πραγματικών αποτελεσμάτων. Το γεγονός πως μπορούμε και οπτικοποιούμε την ενεργοποίηση των νευρώνων του ινιακού λοβού οι οποίοι έχουν την μοναδική αυτή ικανότητα της αποκωδικοποίησης γειτνιάζοντων περιοχών του οπτικού πεδίου, δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση πως μπορούμε να προβάλλουμε σε μια οθόνη τα όνειρά μας και -κυρίως- πως μπορούμε να διαβάσουμε τη σκέψη κάποιου και να πούμε αν ψεύδεται ή όχι!

Η ενεργοποίηση που λαμβάνει χώρα κατά τη διάρκεια που κάποιος ονειρεύεται καταλαμβάνει πολλές περισσότερες περιοχές από την περιοχή V1 του ινιακού λοβού, όπως περιοχές σχετιζόμενες με τα συναισθήματα (π.χ. αμυγδαλή) και τη μνήμη (π.χ. ιππόκαμπος). Τα όνειρα δεν είναι σε καμία περίπτωση ένα “απλό” οπτικό ερέθισμα το οποίο μπορούμε να το αποκωδικοποιήσουμε με την ίδια μέθοδο που χρησιμοποίησαν οι επιστήμονες για να αποκωδικοποιήσουν την χαμηλότερης πολυπλοκότητας περιοχή V1 του οπτικού φλοιού. Σημειωτέον δε πως οι εικόνες που αποκωδικοποίησαν οι επιστήμονες ήταν εικόνες μεγέθους μόλις 10Χ10 pixels, ανάλυση πολύ μικρότερη από την ανάλυση με την οποία αντιλαμβανόμαστε τις περισσότερες εικόνες γύρω μας, αλλά και πολύ μικρότερη από αυτή που απαιτείται για να “δει” κάποιος μια ικανοποιητική εικόνα στον υπολογιστή.

Όσον αφορά την αποκωδικοποίηση των “εικόνων του νου” που αναφέρει χαρακτηριστικά το pathfinder και τον “ανιχνευτή ψεύδους” του ΣΚΑΙ, δεν είναι τίποτε άλλο παρά εντελώς παραπλανητικοί χαρακτηρισμοί που χρησιμοποιούνται απλά και μόνο για να εξάψουν την φαντασία του κοινού και να εντυπωσιάσουν. Λειτουργίες όπως η σκέψη και η φαντασία είναι όχι μόνο πολύ πιο πολύπλοκες από την οπτική αντίληψη, αλλά δεν έχουν σχεδόν κανένα κοινό χαρακτηριστικό με την λειτουργία που κατέγραψαν οι επιστήμονες στη συγκεκριμένη έρευνα. Για την ακρίβεια δεν είμαστε καν σε θέση να ξέρουμε που λαμβάνει χώρα η διαδικασία της ελεύθερης σκέψης η οποία εκ φύσεως είναι τόσο πολύπλοκη που είναι αδύνατο να εντοπιστεί σε κάποιες μεμονωμένες και εξειδικευμένες εγκεφαλικές περιοχές.

Αυτό που εννοούν οι πειραματιστές όταν λένε πως η ίδια τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αποκωδικοποίηση πιο σύνθετων λειτουργιών όπως τα όνειρα δεν είναι πως θα είμαστε σε θέση να βλέπουμε τα όνειρά μας σε μια οθόνη Η/Υ, αλλά πολύ απλά πως βάσει του προγράμματος που δημιούργησαν θα μπορούμε να συνδυάζουμε πολύ γρήγορα πληροφορίες από διαφορετικές περιοχές και στρώματα του εγκεφάλου, κάτι που ίσως βοηθήσει στην πρόβλεψη ακόμη πιο σύνθετων ενεργειών.

Με προβληματίζει ιδιαίτερα το γεγονός της ελλιπούς ενημέρωσης ή/και της παραπληροφόρησης του κοινού γύρω από επιστημονικά θέματα γιατί αυτό  δημιουργεί πολύ εύκολα εντελώς λανθασμένες εντυπώσεις που μπορεί να οδηγήσουν σε μία αδικαιολόγητη φοβία του κοινού προς την επιστήμη. Ένα πολύ καλό παράδειγμα παραπληροφόρησης και παραφιλολογίας γύρω από ένα επιστημονικό επίτευγμα ήταν και η υστερία που είχε καταλάβει πολλούς με το πείραμα CERN, όταν άρχισαν να διαδίδονται υπερβολές του τύπου “θα δημιουργηθεί μια μαύρη τρύπα που θα καταπιεί τον πλανήτη μας” ή ακόμη και οι πληροφορίες που παρουσιάζονται κάθε τρεις και λίγο σχετικά με φάρμακα καταπολέμησης του καρκίνου, ενώ πρόκειται για έρευνες που περιορίζουν συγκεκριμένες λειτουργίες των καρκινικών κυττάρων. Άποψή μου είναι πως τα ειδησεογραφικά πρακτορεία θα πρέπει να προσλάβουν ειδικούς δημοσιογράφους που έχουν κάποια γνώση γύρω από το αντικείμενο για το οποίο γράφουν ώστε να αποφεύγονται τουλάχιστον οι οφθαλμοφανείς υπεραπλουστεύσεις. Όπως δεν θα εμπιστευόμασταν έναν μαθηματικό να διδάξει Ιστορία στα παιδιά μας, έτσι ακριβώς δεν πρέπει να επιτρέπουμε στον καθένα να μας ενημερώνει για την Υγεία και την πρόοδο της επιστήμης.

Είναι καλό να διαχωρίσουμε την επιστήμη από την φαντασία, γιατί διαφορετικά κινδυνεύουμε τα σενάρια επιστημονικής φαντασίας να υπερκαλύψουν την ουσιαστική είδηση…

Εισαγωγική Φωτογραφία: Mad Scientist Angela, by Scott Schrantzd

Πηγές / Περισσότερες πληροφορίες

• Miyawaki Υ.,Uchida, Η.,Yamashita, O.,Sato, M.,Morito, Y.,Tanabe, H.C.,Sadato, N.,Kamitani, Y.(2008) Visual Image Reconstruction from Human Brain Activity using a Combination of Multiscale Local Image Decoders. Neuron, 60(5),915-929.

Την Παρασκευή 12/12/2008 (ώρα: 13.00), οι εργαζόμενοι στις Μονάδες Ψυχικής Υγείας για παιδιά και εφήβους που λειτουργούν στο Δήμο Χαλανδρίου θα συγκεντρωθούμε μπροστά στο Αστυνομικό Τμήμα της περιοχής. Με αυτή τη συμβολική πράξη επιθυμούμε ως πολίτες και ως μέλη της επιστημονικής κοινότητας να καταθέσουμε δημόσια την αποδοκιμασία μας και τον βαθύτατο προβληματισμό μας για την δολοφονία του 15χρονου αγοριού, την νύχτα της 6ης Δεκεμβρίου 2008, από ειδικό φρουρό της αστυνομίας.

Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο της διαμαρτυρίας στο psi-action.

Αυτόν τον καιρό στην άλλη άκρη του Ατλαντικού εντείνεται η συζήτηση μεταξύ των μελών του Αμερικανικού Ψυχιατρικού Σύνδεσμου σχετικά με το περιεχόμενο της επόμενης έκδοσης του DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders), η οποία αναμένεται να κυκλοφορήσει περίπου το 2011. Όπως και σε κάθε προηγούμενη έκδοση του DSM, έτσι και τώρα, γίνεται προσπάθεια οι ψυχικές διαταραχές που θα περιέχονται στη νέα έκδοση του εγχειριδίου να βασίζονται στις τελευταίες ανακαλύψεις για το βιολογικό υπόβαθρό τους αλλά και να καλύπτουν όσο το δυνατόν περισσότερες αποκλίνουσες συμπεριφορές της σημερινής εποχής, χωρίς ωστόσο να γίνονται υπεραπλουστεύσεις ή να διαταραχοποιούνται κανονικές ανθρώπινες συμπεριφορές. Μία από τις προτάσεις που έχουν πέσει στο τραπέζι των συζητήσεων είναι και αυτή που προτείνει την εισαγωγή μιας νέας διαταραχής “Εθισμού στο Διαδίκτυο“.

Οι εισηγητές αυτής της διαταραχής ισχυρίζονται πως με τη διάδοση του διαδικτύου όλο και περισσότερα άτομα παγκοσμίως -και κυρίως στις χώρες του δυτικού κόσμου στις οποίες απευθύνεται το DSM- έχουν αρχίσει να περνάνε πάρα πολλές ώρες online κάνοντας chat, διακινόντας υλικό στο διαδίκτυο ή απλά σερφάροντας. Φυσικά δεν ισχυρίζονται πως όλοι όσοι ασχολούνται με το διαδίκτυο είναι εθισμένοι. Εθισμένος θεωρείται κάποιος ο οποίος παραμελεί σε σημαντικό βαθμό άλλες δραστηριότητες, οι οποίες είναι πιο ζωτικής σημασίας για τον ίδιο (αυτοεξυπηρέτηση, εργασία) ή για τα άτομα του περιβάλλοντός του (π.χ. παραμέληση των παιδιών του).

Με αφορμή αυτή την πρόταση έχει ανοίξει μια συζήτηση γύρω από τα κριτήρια σύμφωνα με τα οποία μια συμπεριφορά α) θα πρέπει να χαρακτηρίζεται ως ψυχική διαταραχή και β)θα πρέπει να ταυτοποιείται ως εξειδικευμένη ψυχική διαταραχή.

Η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι σχετικά απλή. Εδώ και αρκετές δεκαετίες υπάρχουν ορισμένα “χρυσά χαρακτηριστικά” που πρέπει να είναι παρόντα σε μια συμπεριφορά ώστε να χαρακτηρισθεί ως ψυχική διαταραχή: 1) Να αποκλίνει από τις χρηστές πρακτικές της νόρμας του ατόμου 2)Να είναι στατιστικώς σπάνια 3)Να αποτελεί άμεσο κίνδυνο για το άτομο ή το περιβάλλον του. Σε γενικές γραμμές αυτά τα κριτήρια παραμένουν ακόμη και σήμερα σχεδόν αναλοίωτα και αποτελούν πολύ καλούς οδηγούς σε συζητήσεις σχετικές με την διαταραχοποίηση μιας συμπεριφοράς. Υπό το πρίσμα αυτών των κριτηρίων κάποιος ο οποίος δεν μπορεί να ξεκολλήσει από την οθόνη του υπολογιστή του (=στατιστικά σπάνια συμπεριφορά, η οποία αποκλίνει από τις νόρμες) με αποτέλεσμα να μην τρώει κανονικά και να ασθενεί (=βάζει σε κίνδυνο την υγεία του) φυσικά και ειναι ψυχικά ασθενής και χρήζει ψυχολογικής (ή/και ψυχιατρικής) βοήθειας.

Το ερώτημα όμως το οποίο παραμένει είναι το εξής απλό: τι κάνει τον “Εθισμό στο Διαδίκτυο” τόσο διαφορετικό από τις άλλες μορφές εθισμού; Με άλλα λόγια σε τι διαφέρει ο “Εθισμός στο Διαδίκτυο” από τον “Εθισμό στην Τηλεόραση” ή από τον “Εθισμό στη Συλλογή Γραμματοσήμων”; Σε όλες τις περιπτώσεις κάποιος αφιερώνει το μεγαλύτερο χρόνο της ημέρας του σε μια δραστηριότητα, παραμελώντας τον εαυτό του. Προσωπικά δεν μπορώ να βρω κάποια άλλη σημαντική διαφορά πέραν από το αντικείμενο του εθισμού. Φυσικά δεν τίθεται θέμα σύγκρισης με τον εθισμό σε ουσίες όπως η καφείνη, η ηρωίνη ή το χασίς, τα οποία έχουν ένα άμεσο βιολογικό αντίκτυπο ο οποίος προκαλεί τον εθισμό. Κατά την άποψή μου όλοι οι τύποι συμπεριφορικού εθισμού σε δραστηριότητες (από την ανάγνωση βιβλίων και τη συλλογή γραμματοσήμων έως το 24ωρο σερφάρισμα στο διαδίκτυο) θα έπρεπε να βρίσκονται απλά κάτω από μια ομπρέλα “συμπεριφορικών εθισμών”.

Η ανάπτυξη μιας νέας ψυχικής διαταραχής εκ του μηδενός σημαίνει αυτόματη ανάπτυξη εξειδικευμένων μεθόδων καταπολέμησης της. Εκτιμώ πως μια πιθανή δημιουργία αυτής της νέας ξεχωριστής διαταραχής εκτός του ότι είναι αντιεπιστημονική, κρύβει και πολλά οικονομικά συμφέροντα. Ανάμεσα σε αυτούς που θα ωφεληθούν είναι οι φαρμακευτικές εταιρίες που θα βρουν ευκαιρία να αναπτύξουν νέα ψυχοφάρμακα αλλά και οι θεραπευτές στους οποίους θα στέλνονται μαζικά νέοι πελάτες προς θεραπεία. Στην εποχή της ευρείας χρήσης των νέων τεχνολογιών είναι αναμενόμενο πως πάρα πολλά άτομα ασχολούνται πολλές ώρες με το διαδίκτυο, είτε αναγκαστικά λόγω της φύσης της δουλειάς τους, είτε από χόμπι. Όλα αυτά τα άτομα αποτελούν εν δυνάμει αυριανούς πελάτες ενός συστήματος ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα δε αν τα όρια αυτής της νέας διαταραχής του “Εθισμού στο Διαδίκτυο” αποδειχθούν πολύ χαλαρά.

Είναι βεβαίως απορίας άξιο γιατί στο παρελθόν δεν είχαν γίνει προσπάθειες διαταραχοποίησης δημοφιλών δραστηριοτήτων στις οποίες εμφανίστηκαν -όπως είναι αναμενώμενο- συμπτώματα εθισμού. Μερικά παραδείγματα είναι η μαζική υστερία στις ΗΠΑ κατά τη δεκαετίας του ‘60 με τα αυτοκίνητα, όπου όλο και περισσότεροι άνδρες παιρνούσαν τον χρόνο τους στο συνεργείο τους παρέα με το αγαπημένο αυτοκίνητό τους, ο εθισμός στην τηλεόραση ο οποίος είναι υπαρκτός έως και σήμερα ή η καταναλωτική μανία αγοράς προϊόντων απλά και μόνο για φιγούρα (συμπεριλαμβανομένων όλων των αγαθών: ηλεκτρονικές συσκευές, ρούχα, κοσμήματα κ.α.) . Μία σκέψη είναι πως είναι τυχαίο το ότι κάποιος δεν πρόσεξε τα εμφανή σημάδια εθισμού σε αυτές τις περιπτώσεις. Μία εναλλακτική ιδέα όμως είναι πως δεν είναι καθόλου τυχαία η αδιαφορία γι’ αυτές τις βαθύτατα καταναλωτικές δραστηριότητες και η στροφή του ενδιαφέροντος προς μια σχετικά νέα και ανεξερεύνητη δραστηριότητα, όπως αυτή του σερφαρίσματος στο διαδίκτυο.

Προσωπικά κρατάω μια σκεπτικιστική στάση γενικότερα απέναντι σε αυτό το θέμα, μιας και υπάρχουν αρκετά ερωτηματικά γύρω από το σκεπτικό της δημιουργίας μιας νέας ξεχωριστής διαταραχής εκ του μηδενός, όταν δεν συντρέχουν άμεσοι λόγοι που να επιβάλλουν κάτι τέτοιο και από τη στιγμή που οι παρούσες καταγεγραμμένες διαταραχές καλύπτουν απόλυτα τις περιπτώσεις εθισμού στο διαδίκτυο.

Φωτογραφία: The Internet Is Addictive, by Ellipsis

Πηγές / Περισσότερες Πληροφορίες

• Maria Garcia Duran (2003). Internet Addiction Disorder. AllPsych Journal.
• Grohol, John M.  (2003). Internet Addiction Guide. PsychCentral
• King, S. A. (1996).  Is the Internet Addictive, or Are Addicts Using the Internet?

Αντιγραφή Δελτίου Τύπου από το Psi-Action

Συγκέντρωση Διαμαρτυρίας Δικτύου Ψυχικής Υγείας και Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης απέναντι
στο Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης,
Αριστοτέλους 19 Αθήνα,
την Τρίτη 25 Νοεμβρίου 2008, ώρα 9.00 π.μ.

Οι φορείς που υλοποιούν, εδώ και 25 χρόνια, με υπευθυνότητα και σεβασμό απέναντι στους ψυχικά πάσχοντες, ένα μεγάλο μέρος της αποασυλοποίησης και της μεταρρύθμισης των ψυχιατρικών υπηρεσιών, εκπέμπουν σήμα κινδύνου και κραυγή απόγνωσης.

Συγκεντρωνόμαστε μαζί με ασθενείς, εργαζόμενους, εκπροσώπους συλλόγων χρηστών υπηρεσιών ψυχικής υγείας, συλλόγων οικογενειών ατόμων με ψυχικά προβλήματα για να ενημερώσουμε τους πολίτες ότι με ευθύνη από της πολιτικής ηγεσίας του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης μέσω της αθέτησης καταβολής των οφειλομένων, βρισκόμαστε στην οριακή κατάσταση:

• Επικείμενης διακοπής λειτουργίας Μονάδων που αναδέχθηκαν ψυχιατρικούς ασθενείς από Δημόσια Ψυχιατρεία, στα πλαίσια του προγράμματος αποασυλοποίησης, μετά από ανάθεση από το Ελληνικό Δημόσιο.
• Άμεσης απειλής απόλυσης θεραπευτών.
• Απειλής αθρόας επιστροφής ψυχικά ασθενών στα Δημόσια Ψυχιατρεία με την διαδικασία του ακούσιου εγκλεισμού.
• Παράλληλης απειλής βλάβης της ψυχικής υγείας, της σωματικής ακεραιότητας και της εν γένει προσωπικότητας των αρρώστων.
• Κινδύνου για τις οικογένειές τους και το κοινωνικό σύνολο.

Οι φορείς αυτοί βρίσκονται αντιμέτωποι με τον πραγματικό κίνδυνο διακοπής της λειτουργίας των δομών τους, παρά τις δραματικές προσπάθειες που έχουν καταβάλει όσοι εργάζονται σ’ αυτούς τα τελευταία τρία χρόνια. Αυτό οφείλεται στην προσπάθεια απαξίωσης των φορέων και του έργου τους από την πλευρά του ΥΥΚΑ με τους ακόλουθους τρόπους:

Περικοπή χρηματοδοτήσεων και επαναλαμβανόμενες καθυστερήσεις. Έως και τον 11ο του 2008 έχουν εξασφαλιστεί 44 αντί 76 εκατ. ευρώ που απαιτούνται. Στους περισσότερους φορείς όμως έχει διατεθεί λιγότερο από το 40% των απαιτούμενων πόρων.

Προσπάθεια συκοφαντίας των φορέων μέσω ψευδών και περιπλανητικών δηλώσεων (π.χ. ότι οι φορείς έχουν τα χρήματα και δε τα διαθέτουν στους εργαζομένους, ότι οι φορείς θα έπρεπε να χρηματοδοτούνται απολογιστικά, ότι τα προβλήματα χρηματοδότησης οφείλονται σε καθυστερήσεις από την πλευρά των φορέων, ότι στους φορείς παρουσιάζονται φαινόμενα οικονομικών ατασθαλιών και παράνομων πράξεων κοκ, ότι το ΥΥΚΑ μπορεί να «απορροφήσει» τους εργαζόμενους σε ΝΠΔΔ κοκ).

Δηλώνοντας ότι τα προβλήματα έχουν ήδη λυθεί μέσω μέτρων που είναι δύσκολο να εφαρμοστούν ή απαιτείται ακόμα χρόνος για την εφαρμογή τους (η σύμβαση με τους ασφαλιστικούς φορείς περιέχει αρκετά σημεία που χρήζουν αναθεώρησης για να μην παρουσιαστούν προβλήματα στην λειτουργία των δομών και στη συνεργασία των φορέων με τους ασφαλιστικούς οργανισμούς).

Την έλλειψη ιδιαίτερου ολοκληρωμένου νομικού πλαισίου για τα ατομικά δικαιώματα αυτών των ασθενών, καθώς και διοικητικο-οικονομικού πλαισίου υποστήριξης της συνέχισης των έργων του προγράμματος «Ψυχαργώς β’ φάση» μετά την περίοδο συγχρηματοδότησης όπως προκύπτει από τις απαντήσεις που κατά καιρούς δίνει η πολιτική ηγεσία του Υ.Υ.κ.Κ.Α. σε ερωτήσεις βουλευτών.

Οι πολιτικοί και υπηρεσιακοί παράγοντες του Υπουργείου συμπεριφέρονται με αλαζονεία και έπαρση, αρνούνται να κάνουν ένα ουσιαστικό διάλογο με εμάς, ενώ επιπλέον εφευρίσκουν ανακριβή επιχειρήματα που διοχετεύουν στον Τύπο και τα Μ.Μ.Ε., ενώ είναι προφανές, ότι το Υπουργείο, όταν εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του στο ακέραιο –όπως οφείλει, αλλά δεν πράττει- δεν κάνει σε κανέναν χάρη ή κοινωνική πολιτική ως προς την χρηματοδότηση των Μονάδων και τούτο διότι: α) υπήχθη σε στρατηγικές της Ε.Ε. που το υποχρέωσαν να προβεί στην αποασυλοποίηση και στην ανάπτυξη κοινοτικών Μονάδων Ψυχικής Υγείας, ιδιαίτερα για παιδιά και εφήβους, β) το ίδιο το κράτος κέρδισε από τις επιδοτήσεις της Ε.Ε. και μείωσε το κόστος από τη συντήρηση των αρρώστων στα δημόσια Καταστήματά του και συνεπώς, γ) η καταβολή κάλυψης των δαπανών λειτουργίας των Μονάδων αποτελεί συμβατική του υποχρέωση και όχι οικειοθελή παροχή.

Η ΕΥΘΥΝΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ
ΤΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ
ΑΝΗΚΕΙ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΗΓΕΣΙΑ ΤΟΥ ΥΥΚΑ

ΟΧΙ ΑΛΛΕΣ ΔΙΑΚΗΡΥΞΕΙΣ –
ΟΧΙ ΣΤΗ ΣΥΚΟΦΑΝΤΙΑ
ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΑΡΑΠΛΑΝΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΓΝΩΜΗΣ

ΑΚΟΥΣΤΕ ΤΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ -
ΑΚΟΥΣΤΕ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ –
ΑΚΟΥΣΤΕ ΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΤΟΠΙΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ –
ΑΚΟΥΣΤΕ ΤΟΥΣ ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ

ΛΕΜΕ ΟΧΙ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΣΥΛΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ
ΟΧΙ ΣΕ ΝΕΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΛΕΡΟΥ

Οι εγκεφαλικές δομές των περισσότερων ζωντανών οργανισμών -φυσικά και του ανθρώπου- μετά την πάροδο εκατομυρίων ετών βιολογικής εξέλιξης έχουν αναπτυχθεί έτσι ώστε οι οργανισμοί να μπορούν να επιβιώνουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο στο πλουραλιστικό περιβάλλον που καλούνται να ζήσουν. Οι περισσότεροι οργανισμοί έχουν τις βασικές αισθήσεις: όσφρηση, ακοή, όραση, αφή και γεύση. Φυσικά υπάρχουν και οργανισμοί που δεν έχουν κάποια ή πολλές από τις βασικές αισθήσεις, μιας και εξελικτικά δεν τους ήταν χρήσιμες για την επιβίωσή τους.

Όπως και να έχει, θεωρούμε δεδομένο τον τρόπο με τον οποίο ακούμε, μυρίζουμε, βλέπουμε, αισθανόμαστε ή γευόμαστε κάτι, μιας και όλοι έχουμε αυτές τις ικανότητες λίγο-πολύ στον ίδιο βαθμό. Αλλά τι γίνεται στις περιπτώσεις που κάποιος αντιλαμβάνεται αυτές τις αισθήσεις με διαφορετικό τρόπο; Τι γίνεται για παράδειγμα στις σπάνιες περιπττώσεις που κάποιος βλέπει έναν ήχο ή ακούει οσμές;

Στο σημερινό post θα ασχοληθούμε με ακριβώς αυτό το φαινόμενο: τη συναισθησία.

Για την ακρίβεια δεν πρόκειται για απλό φαινόμενο, αλλά για ειδική νευρολογικής φύσεως πάθηση η οποία συναντάται στο 0.0005% του πληθυσμού (1/2000 άτομα). Στους ασθενείς με τη συγκεκριμένη πάθηση ο ερεθισμός μιας συγκεκριμένης αίσθησης έχει ως αποτέλεσμα τον ερεθισμό και άλλων αισθήσεων, εξ’ ου και το όνομα “συναισθησία”. Για παράδειγμα κάποιος με συναισθησία δεν ακούει απλά τους ήχους, αλλά ταυτόχρονα βλέπει και διάφορα χρώματα στο οπτικό του πεδίο.

Θεωρητικά κάθε είδος συναισθησίας είναι δυνατό που σημαίνει πως κάθε άισθηση μπορεί να ενεργοποιείται ταυτόχρονα με κάποια άλλη αίσθηση. Αλλά θα πρέπει να τονιστεί πως ο όρος συναισθησία δεν χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την ταυτόχρονη ενεργοποίηση των βασικών αισθήσεων, αλλά και για την διέγερση αισθήσεων ως αποτέλεσμα γνωστικών επεξεργασιών. Μάλιστα η πιο συνηθισμένη μορφή συναισθησίας είναι η αντίληψη των γραμμάτων και των αριθμών ως χρωμάτων. Τα άτομα με αυτού του τύπου τη συναισθησία βλέπουν για παράδειγμα τα σύμβολα “Τ” ή “3″ γραμμένα πάντα με ένα συγκεκριμένο χρώμα, ανεξάρτητα από το χρώμα με το οποίο είναι τυπωμένα.

Μία από τις κλασσικές περιπτώσεις συναισθησίας που έχουν γίνει αντικείμενο έρευνας, έγινε αφορμή για να έρθουν στην επιφάνεια νέες λεπτομέρειες για την περίεργη αυτή νευρολογική διαταραχή. Η κυρία C η οποία είχε συναισθησία έβλεπε τον αριθμό 7 πάντοτε ως κίτρινο χρώμα. Όταν της έδειξαν 7 μήλα το ένα δίπλα στο άλλο και της ζήτησαν απλά να πει τι βλέπει, αυτή ανέφερε πως έβλεπε απλά κάποια μήλα στο τραπέζι. Όταν όμως της ζήτησαν να μετρήσει τα μήλα και να ξαναπει τι βλέπει, τότε ανέφερε πως έβλεπε τα μήλα κίτρινα. Βάσει διαφόρων τέτοιων απλών συμπεριφορικών πειραμάτων σε άτομα με συναισθησία σήμερα γνωρίζουμε πως η συναισθησία δεν οφείλεται αποκλειστικά στις “χαμηλού τύπου” αισθητηριακές διαδικασίες (της όρασης στην περίπτωση της κυρίας C) αλλά σε διαφορετικό τρόπο λειτουργίας των ανώτερων γνωστικών διεργασιών.

Σε πρόσφατη μελέτη 600 παιδιών που παρουσιάζουν τη συναισθησία “χρώματος-γραμμάτων” που αναφέραμε πιο πάνω βρέθηκε πως η συναισθησία αλλάζει μορφή κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης του ατόμου. Τα μικρότερα παιδιά ηλικίας 6-7 ετών παρόλο που μπορούν να βλέπουν τα γράμματα ως χρώματα, δεν έχουν σταθερές σχέσεις μεταξύ ενός γράμματος και ενός χρώματος. Για παράδειγμα δεν βλέπουν πάντα τον χαρακτήρα “Ρ” ως κόκκινο, αλλά μερικές φορές ως μπλέ, άλλες ως κίτρινο κ.ο.κ. Οι σχέσεις μεταξύ χρώματος και γραμμάτων βρέθηκε πως γίνονται πιο σταθερές καθώς το παιδί αναπτύσσεται, μία παρατήρηση που υπογραμμίζει την αναπτυξιακή πορεία της συναισθησίας.

Γενικά η συναισθησία δεν είναι επικίνδυνη για το άτομο και -μιας και δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί πλήρως- οι περισσότεροι συναισθητικοί απλά μαθαίνουν να ζουν με αυτή την ιδιαιτερότητα, συνήθως χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα. Παρόλα αυτά η κατάσταση αυτή μπορεί να γίνει ιδιαίτερα ενοχλητική για το άτομο. Φανταστείτε να βλέπετε συνεχώς μπροστά σας χρωματιστά σύννεφα καπνου ως αποτέλεσμα των ήχων που ακούτε στο περιβάλλον σας ή να προσπαθείτε να διαβάσετε ένα κείμενο στο οποίο πάντοτε το κάθε γράμμα είναι τυπωμένο με διαφορετικό χρώμα… Σε εξαιρετικές περιπτώσεις η συναισθησία μπορεί να γίνει η αιτία να κινδυνέψει το άτομο μιας και οι παραισθήσεις που προκαλεί μπορεί να το οδηγήσουν σε ατυχήματα (π.χ. κατά τη διάρκεια της οδήγησης).

Σημαντικό όμως είναι και το γεγονός πως η συναισθησία είναι αρκετά πιθανό να χαθεί με την πάροδο του χρόνου. Έχει βρεθεί πως ενώ πολλοί ενήλικες έχασαν τις συναισθητικές ικανότητες που είχαν ως παιδιά, κανένας ενήλικος δεν ανέφερε πως ανέπτυξε σταδιακά συναισθησία ενώ δεν την είχε ως παιδί (εξαιρούνται οι περιπτώσεις νευρολογικής βλάβης λόγω ατυχήματος, εγκεφαλικού ή χρήσης παραισθησιογόνων ουσιών).

Αρκετοί καλλιτέχνες με συναισθησία μετέτρεψαν την ομολογουμένη περίεργη εμπειρία τους σε τέχνη. Συνθέτες όπως οι Αλεξάντερ Σκριάμπιν και Ολιβιέ Μεσιάν έγραψαν μουσική περιγράφοντάς τη με τα χρώματα που έβλεπαν ακούγοντάς τη δημιουργία τους, ποιητές και συγγραφείς όπως οι Άρθουρ Ρεμπό, Σαρλ Μποντλέρ και Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ εμπνεύστηκαν από τα “χρώματα των λέξεων” και την διαφορετική εμπειρία τους, ενώ ζωγράφοι όπως ο Βασίλι Κανίσκι δημιούργησαν πίνακες τους οποίους περιέγραψαν με… αριθμούς ή ήχους!

Αιτιολογία
Τα ακριβή αίτια της συναισθησίας δεν έχουν γίνει γνωστά έως σήμερα, αλλά η επικρατέστερη θεωρία είναι πως πρόκειται για αναπτυξιακό λάθος στην συνδεσμολογία των αισθητηριακών κέντρων η οποία πυροδοτείται από συγκεκριμένα γονίδια του DNA τα οποία περνάνε από γενιά σε γενιά. Τα άτομα που έχουν συναισθησία είναι πολύ πιθανό πως έχουν κάποιον γονέα ο οποίος παρουσιάζει επίσης παρόμοια συμπτώματα. Συγκεκριμένα, αυτό που μάλλον συμβαίνει στις περιπτσεις συναισθησίας είναι πως ορισμένες νευρικές συνδέσεις που έπρεπε να κοπούν κατά τη διάρκεια της εγκεφαλικής ανάπτυξης του εμβρύου, δεν αποκόπτονται με αποτέλεσμα απομακρυσμένες περιοχές του εγκεφάλου να έχουν και μη-κανονικές συνδέσεις μεταξύ τους.

Σε αυτή τη θεωρία συγκλίνουν και οι έρευνες λειτουργικής απεικόνισης εγκεφάλου οι οποίες έδειξαν πως οι συναισθητικοί έχουν μεγαλύτερη μάζα λευκής ουσίας (η περιοχή όπου υπάρχουν οι άξονες των νευρώνων στον εγκέφαλο), κάτι το οποίο συνεπάγεται περισσότερες νευρικές συνδέσεις μεταξύ των εγκεφαλικών περιοχών.

Επίσης, η συναισθησία μπορεί να παρουσιαστεί προσωρινά σε άτομα που κάνουν χρήση παραισθησιογόνων ουσιών όπως LSD ή μεσκαλίνη.

Φωτογραφία: Synaesthesia, by StudioTamar

Πηγές / Περισσότερες Πληροφορίες

• Ward, Jamie (2004). Emotionally mediated synaesthesia. Cognitive Neuropsychology. 21(7). 761-772. [PDF]
• Simmer, J., Harrold, J., Creed, H., Monro, L., Foulkes, L. (2008). Early Detection of Markers for Synaesthesia in Childhood Populations. Brain(2008).[PDF]
• Γ.Ε. Καρουζάκης (hri.org): Συναισθησία
• Mindhacks: How Synaesthesia Grows in Childhood and dies out