Μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις μεταφοράς μοτίβων ανθρώπινης συμπεριφοράς στο διαδίκτυο είναι και η βία. Στην αγγλική βιβλιογραφία μάλιστα το φαινόμενο της διαδικτυακής βίας έχει και όνομα: cyberbullying. Ένας γενικός ορισμός που θα μπορούσαμε να δώσουμε στο φαινόμενο αυτό, ώστε να το διαχωρίσουμε από τις περιπτώσεις ψυχολογικής, λεκτικής και σωματικής βίας εκτός διαδικτύου (bullying) είναι πως πρόκειται για μια επιθετική και συνειδητή ομαδική ή ατομική πράξη μέσω της χρήσης του διαδικτύου και άλλων ηλεκτρονικών μέσων, η οποία στρέφεται εναντίον ενός ατόμου το οποίο είναι δύσκολο να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Παραδείγματα τέτοιας συμπεριφοράς είναι η αποστολή απειλητικών ή χλευαστικών e-mails, τα flames, η παρενόχληση μέσω IM, η δημοσίευση προσωπικών στοιχείων και φωτογραφιών χωρίς την συγκατάθεσή μας κ.α.

Αν και οι περισσότερες περιπτώσεις βίαιης παρενόχλησης εκτός διαδικτύου αφορούν κυρίως παιδιά σχολικής και εφηβικής ηλικίας^[1] , η διαδικτυακή παρενόχληση είναι ένα φαινόμενο που αγγίζει τόσο τους νεαρούς, όσο και τους ενήλικες, καθώς θύτες και θύματα μπορούν να βρεθούν και στις δύο ηλικιακές ομάδες (αν και η αλήθεια είναι πως το φαινόμενο αυτό παρουσιάζεται πιο έντονο στις νεαρότερες ηλικίες).

Αν και το φαινόμενο του cyberbullying δεν έχει ερευνηθεί επαρκώς -ιδιαίτερα στην Ελλάδα- μπορούμε να πούμε με σχετική σιγουριά πως σίγουρα θα παίρνει όλο και μεγαλύτερες διαστάσεις στο μέλλον, καθώς οι νέες γενιές άρχισαν ήδη να μεγαλώνουν μέσα σε έναν κόσμο όπου το διαδίκτυο και η διαδραστική επικοινωνία κυριαρχούν. Αυτό, κατά την άποψή μου, θα οδηγήσει σε σταδιακή μερική αντικατάσταση του “παραδοσιακού” bullying με το cyberbullying.

Αν και ακόμη είναι νωρίς να βγάλουμε ασφαλή συμπεράσματα για τις μακροχρόνιες συνέπειες της διαδικτυακής βίας, υπάρχουν ήδη κάποιες έρευνες για την συσχέτιση μεταξύ cyberbullying και ανάπτυξης ψυχικών διαταραχών. Μόλις πρόσφατα Φινλανδοί επιστήμονες έκαναν έρευνα σε ένα δείγμα 7000 νεαρών Φινλανδών και βρήκαν πως ένα ποσοστό της τάξεως του 4,8% ήταν μόνο θύματα διαδικτυακής βίας (64% κορίτσια), ένα 7,8% ήταν μόνο θύτες (62% αγόρια), ενώ ένα 5,4% ήταν και θύτες και θύματα (55% αγόρια)^[2] . Ένα στα τέσσερα παιδιά που χαρακτηρίστηκαν ως θύματα διαδικτυακής βίας, ανέφεραν έντονο άγχος, φόβο και ανασφάλεια, κάτι που τα κάνει ιδιαίτερα ευάλωτα για την ανάπτυξη συναισθηματικής διαταραχής στο μέλλον.

Από τα πιο ενδιαφέροντα αποτελέσματα της έρευνας αυτής όμως ήταν οι συσχετίσεις που βρήκαν οι ερευνητές μεταξύ της ιδιότητας του θύτη και του θύματος και της ανάπτυξης ψυχοσωματικών, συναισθηματικών και γνωστικών συμπτωμάτων. Οι θύτες βρέθηκαν να έχουν προβλήματα με την οργάνωση και διευθέτηση εργασιών, και παρουσίαζαν συμπτώματα γενικότερης αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Από την άλλη πλευρά, τα θύματα σχετίστηκαν θετικά με ανάπτυξη συναισθηματικών προβλημάτων, ανασφάλεια και έντονα σωματικά συμπτώματα (πονοκέφαλος, πόνος στο στομάχι, προβλήματα ύπνου).

Είναι σημαντικό να καταλάβουμε πως μπορεί να επηρεαστεί η ψυχολογική ανάπτυξη ενός ατόμου στο μέλλον εάν πέσει θύμα τέτοιας συμπεριφοράς, αλλά και πως μπορούμε να περιορίσουμε την εξάπλωση της διαδικτυακής βίας. Θα έλεγα πως ο καλύτερος τρόπος είναι η εκπαίδευση σε θέματα επικοινωνίας και διαδραστικότητας. Τα παιδιά θα πρέπει να γνωρίζουν πως μπορούν να προφυλαχθούν από ανεπιθύμητα άτομα, πως μπορούν να μπλοκάρουν και να διαγράψουν συνομιλητές οι οποίοι τα ενοχλούν συστηματικά, αλλά και πως μπορούν να προστατεύσουν τα προσωπικά τους στοιχεία. Η πρόληψη είναι η καλύτερη αντιμετώπιση και σε αυτή την περίπτωση. Ήδη έχουν αρχίσει να δημιουργούνται πυρήνες ενημέρωσης γύρω από τέτοια θέματα στο σύνολο των ευρωπαϊκών κρατών. Για παράδειγμα, στη φωτογραφία  βλέπετε ένα κέντρο ενημέρωσης και εκπαίδευσης παιδιών για θέματα διαδικτύου το οποίο έχει δημιουργηθεί στο Βερολίνο (MSPT Museen), ενώ αξίζει να αναφερθεί και η ελληνική ιστοσελίδα SaferInternet.gr που προσπαθεί να ενημερώσει μικρούς και μεγάλους για τους τρόπου με τους οποίους πρέπει να κινούνται στο διαδίκτυο ώστε να παραμένουν ασφαλείς.

Φυσικά, δεν πρέπει να φτάσουμε ούτε στο άλλο άκρο, αυτό της διαδικτυακής απομόνωσης, όπου κάποιος αποφεύγει εντελώς τις ευκολίες του διαδικτύου απλά και μόνο από φόβο μη τυχόν του συμβεί τίποτε. Το διαδίκτυο δεν είναι μπαμπούλας και σίγουρα δεν εγκυμονεί περισσότερους κινδύνους από την ζωή εκτός διαδικτύου. Απλά τυχαίνει να είμαστε λιγότερο εξοικειωμένοι για το πως μπορούμε να προφυλαχθούμε από τα όσα αρνητικά και επικίνδυνα κυκλοφορούν εδώ μέσα.

Εισαγωγική Φωτογραφία:

L’espace internet du musée de la Communication (Berlin), by dalbera

Διαβάστε επίσης…

• Μικρά και Ενδιαφέροντα #9
• Ο ρόλος του Ψυχολόγου στην εποχή του Facebook
• Η προβολή βίας ως μέσο απευαισθητοποίησης
• Συγκέντρωση διαμαρτυρίας των εργαζομένων στις Μονάδες Ψυχικής Υγείας στο Αστυνομικό Τμήμα Χαλανδρίου

1. Farrington et al. (2010). “Individual risk factors for school bullying”. Journal of Aggression, Conflict and Peace Research. 2(1): 4-16
2. Deborah Brauser. ”Cyberbullying Perpetrators and Victims at Risk for Physical and Psychiatric Problems“. Medscape Medical News. αποθηκευμένη σελίδα

Πράγματι, δεν είναι λίγες οι έρευνες σε διάφορους τομείς που αποδεικνύουν τις ευεργετικές ιδιότητες της σωματικής άσκησης στη ζωή μας. Πέραν από τα προφανή σωματικά οφέλη που απολαμβάνουμε όταν έχουμε έναν δυνατό οργανισμό (π.χ. καλύτερη λειτουργία καρδιάς και άλλων ζωτικών οργάνων, καλύτερη ροή αίματος, μεγαλύτερη φυσική αντοχή κ.α.) μπορούμε με σιγουριά πλέον να πούμε πως η σωματική άσκηση θωρακίζει επίσης τις γνωστικές λειτουργίες και την ψυχική μας υγεία.

Συγκεκριμένα, η έλλειψη σωματικής άσκησης σχετίζεται θετικά με τον κίνδυνο ανάπτυξης της νόσου Αλτσχάιμερ σε μεγαλύτερη ηλικία^[1] . Όσο αυξάνονται τα επίπεδα σωματικής άσκησης, τόσο μειώνονται οι πιθανότητες ανάπτυξης της νόσου. Ακόμη και η μια ήπια, αεροβική άσκηση σε τακτά χρονικά διαστήματα μπορεί να μας βοηθήσει να βελτιώσουμε τις γνωστικές μας λειτουργίες όπως την προσοχή, την ταχύτητα επεξεργασίας ερευθισμάτων και τη βραχύχρονη μνήμη μας^[2] .Φυσικά η σωματική άσκηση από μόνη της δεν επαρκεί για να αποτρέψει την ανάπτυξη αυτής της πολυπαραγοντικής νόσου. Κάποιοι ίσως θυμούνται ένα πιο παλιό άρθρο στο οποίο είχαμε αναφερθεί στις θετικές συνέπειες της πνευματικής άσκησης στην καταπολέμηση του Αλτσχάιμερ και άλλων γνωστικών δυσλειτουργιών.

Πέραν από τις γνωστικές λειτουργίες, η σωματική άσκηση βοηθάει και στην καταπολέμηση ψυχικών διαταραχών διάθεσης, όπως η κατάθλιψη^[3][4] . Μάλιστα τα οφέλη της σωματικής άσκησης είναι τόσο μεγάλα που για ένα μεγάλο ποσοστό των ασθενών μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως η κύρια θεραπευτική μέθοδος, ξεπερνώντας ακόμη και τον συνδυασμό φαρμακοθεραπείας και σωματικής άσκησης, όπως βλέπουμε στο παρακάτω γράφημα το οποίο προέρχεται από τις προαναφερθείσες έρευνες.

Αποτελέσματα της έρευνας των Babyak et al. (2000): Σε ορισμένους ασθενείς η σωματική άσκηση λειτούργησε πιο αποτελεσματικά από την φαρμακοθεραπεία ή τον συνδυασμό φαρμακοθεραπείας και σωματικής άσκησης.

Φυσικά, όπως πολύ σωστά επισημαίνει και η Isabella Mori στο BrainBlogger^[5] το γεγονός ότι η σωματική άσκηση λειτούργησε τόσο  καλά σε μια ομάδα ανθρώπων δεν σημαίνει πως λειτουργεί το ίδιο καλά σε όλους. Κάποιοι χρειάζονται περισσότερη άσκηση για να αποκτήσουν την σωματική και ψυχική ισορροπία που επιζητούν, ενώ άλλοι θα χρειαστούν λιγότερη άσκηση ή ακόμη και φαρμακοθεραπεία για να φτάσουν στα ίδια αποτελέσματα. Είναι γεγονός όμως πως δεν πρέπει να παραμελούμε το σώμα μας, το οποίο είναι η μπαταρία για το πνεύμα μας. Όσο και αν ο σύγχρονος τρόπος ζωής πολλές φορές μας κρατάει εγκλωβισμένους στην διαδρομή σπίτι-δουλειά-σπίτι, θα πρέπει να βρίσκουμε τρόπους να ξαναγεμίσουμε τις μπαταρίες μας. Θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε με περπάτημα έως τη δουλειά μας (εάν αυτό είναι εφικτό βέβαια) ή με το να αφιερώσουμε λίγες ώρες κάθε Σαββατοκύριακο στο γυμναστήριο της γειτονιάς μας ή -ακόμη καλύτερα- στο πάρκο της περιοχής μας.

Φωτογραφίες

Εισαγωγική φωτογραφία: Yoga woman on exercise ball, by Adriana Richards

Γράφημα: BrainBlogger – αντιγραφή από την έρευνα των Babyak et al. (2000)

Διαβάστε επίσης…

• Η ανθρώπινη μνήμη και οι ψευδομνήμες
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #11
• Πόσα bytes μπορεί να αποθηκεύσει η ανθρώπινη μνήμη;

1. Laurin et al. (2001). “Physical Activity and Risk of Cognitive Impairment and Dementia in Elderly Persons”. Archives of Neurology, 58: 498-504
2. Smith et al. (2010). “Aerobic Exercise and Neurocognitive Performance: A Meta-Analytic Review of Randomized Controlled Trials”. Psychosomatic Medicine, 72: 239-252
3. Babyak et al. (2000). “Exercise treatment for major depression: maintenance of therapeutic benefit at 10 months”. Psychosomatic medicine, 62 (5): 633-638
4. Blumenthal et al. (1999). “Effects of exercise training on older patients with major depression”. Archives of internal medicine, 159 (19): 2349-2356
5. BrainBlogger: “Exercise: It works for depression”

Ορισμός

Ως παθολογικός τζόγος ορίζεται η έντονη ανάγκη του ατόμου να παίζει τυχερά παιχνίδια (χαρτιά, φρουτάκια, στοίχημα) σε τέτοιο βαθμό που να δημιουργείται πρόβλημα στον προσωπικό ή επαγγελματικό τομέα. Το άτομο αρχίζει και έχει προβλήματα στις σχέσεις του με τους αγαπημένους του ανθρώπους, απομονώνεται κοινωνικά, αρχίζει και αντιμετωπίζει έντονα οικονομικά ή ακόμη και νομικά προβλήματα, αλλά παρόλα αυτά δεν μπορεί να σταματήσει τον τζόγο. Ο παθολογικός τζόγος είναι προφανώς ένα είδος συμπεριφορικού εθισμού, όπου το άτομο δεν μπορεί να σταματήσει μια συγκεκριμένη συμπεριφορά, καθώς αυτή τον κάνει να αισθάνεται όμορφα. Αξίζει να σημειωθεί ότι σε επίπεδο φυσιολογίας οι συμπεριφορικοί εθισμοί έχουν παρόμοιο τρόπο λειτουργίας με τον εθισμό σε ουσίες και σχετίζονται με τον κλασσικό μηχανισμό ερεθίσματος  και ανταμοιβής^[1] .

Το DSM-IV-TR ορίζει πως κάποιος πρέπει να έχει τουλάχιστον πέντε από τα ακόλουθα συμπτώματα ώστε να διαγνωσθεί με παθολογικό τζόγο:

• Το άτομο έχει συνεχόμενες σκέψεις γύρω από τυχερά παιχνίδια
• Το άτομο παίζει συνεχώς όλο και μεγαλύτερα χρηματικά ποσά σε τυχερά παιχνίδια
• Έχουν γίνει προσπάθειες διακοπής της συμπεριφοράς, αλλά ήταν ανεπιτυχείς
• Η συμπεριφορά του ατόμου αλλάζει δραστικά όταν προσπαθεί να διακόψει τον τζόγο (συναισθηματική ευαισθησία, μη λειτουργικότητα)
• Χρησιμοποιεί τον τζόγο για να αποφύγει άλλα προβλήματα που έχει στη ζωή του
• Συνεχίζει να παίζει τυχερά παιχνίδια με σκοπό να κερδίσει όσα έχασε παίζοντας
• Ψεύδεται για τον αριθμό των ωρών που ασχολείται με τον τζόγο ή για το μέγεθος των ποσών που παίζει
• Έχει προσπαθήσει να βρει λεφτά για να τζογάρει μέσω παράνομων ή ανήθικων τρόπων
• Αντιμετωπίζει προβλήματα στον επαγγελματικό ή προσωπικό τομέα που σχετίζονται με τον τζόγο
• Στηρίζεται αποκλειστικά σε άλλα άτομα ώστε να τον βοηθήσουν να βγει από το οικονομικό και ηθικό αδιέξοδο που έχει φτάσει μέσω του τζόγου

Στατιστικά Στοιχεία

Υπολογίζεται πως περίπου ένα 4%-7% του πληθυσμού των δυτικών κοινωνιών με πρόσβαση στον τζόγο θα παρουσιάσει τουλάχιστον μια φορά στη ζωή του συμπτώματα παθολογικού τζόγου για ένα διάστημα μεγαλύτερο των 6 μηνών. Οι άντρες είναι δύο φορές πιο πιθανό σε σχέση με τις γυναίκες να γίνουν παθολογικοί τζογαδόροι. Τα δύο φύλα παρουσιάζουν και διαφορετικές μέσες ηλικίες έναρξης αυτής της συμπεριφοράς, με τους άνδρες να ξεκινάνε στην εφηβεία και τις γυναίκες μετά την ηλικία των 20 ετών.

Αιτιολογία

Τα αίτια του παθολογικού τζόγου δεν είναι συγκεκριμένα. Ορισμένες έρευνες έχουν δείξει σημαντικές διαφορές στον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου των τζογαδόρων σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό, κυρίως όσον αφορά τον μηχανισμό ανταμοιβής που αναφέραμε πιο πάνω. Συγκεκριμένα, οι τζογαδόροι παρουσιάζουν αυξημένη λειτουργία στο έσω ραβδωτό σώμα (ventral striatum) αλλά και στον πρόσθιο διάμεσο εγκέφαλο (anterior insula), περιοχές που σχετίζονται με τις παρορμήσεις όταν πιστεύουμε ότι κάνουμε κάτι για το οποίο θα ανταμειφθούμε, όπως συμβαίνει και στην περίπτωση του τζόγου. Βεβαίως οι διαφορές αυτές δεν σημαίνουν απαραίτητα πως υπάρχει κάποιο βιολογικό υπόβαθρό, καθώς η λειτουργία του εγκεφάλου μπορεί να επηρεάστηκε από την τζογαδόρικη συμπεριφορά και όχι το αντίστροφο. Γενικά είναι δύσκολο να βρεθούν σχέσεις αίτιου-αιτιατού μεταξύ μιας παθολογικής πράξης και της λειτουργίας του εγκεφάλου. Γι’ αυτό οι έρευνες γύρω από το βιολογικό υπόβαθρο του τζόγου άρχισαν να εστιάζονται στην έρευνα των γονιδίων, του πρωταρχικού γενετικού υλικού από το οποίο προερχόμαστε. Μια πρόσφατη έρευνα^[2] έδειξε ότι στις περιπτώσεις ομοζυγωτικών διδύμων που χωρίστηκαν αμέσως μετά τη γέννα, όταν ο ένας δίδυμος παρουσιάζει παθολογικό τζόγο, τότε υπάρχει μια πιθανότητα 8% και ο άλλος δίδυμος να παρουσιάζει παρόμοια συμπεριφορά, σε αντίθεση με την πιθανότητα 2% σε σχέση με ένα τυχαίο δείγμα πληθυσμού.

Οι ψυχολογικοί παράγοντες πάντως φαίνεται πως παίζουν τον σημαντικότερο ρόλο στην ανάπτυξη του συγκεκριμένου εθισμού. Ένα μεγάλο δείγμα των παθολογικών τζογαδόρων δηλώνει ότι αυτό που τους είναι πιο σημαντικό είναι το αίσθημα ευφορίας και ενθουσιασμού κατά την διάρκεια ενός τυχερού παιχνιδιού και όχι τόσο το χρηματικό έπαθλο. Άλλοι πάλι -κυρίως οι γυναίκες- αυτό που βλέπουν στον τζόγο είναι μια διέξοδος από την κατάθλιψη. Πέραν των συναισθηματικών διαταραχών που μπορεί να οδηγήσουν στον τζόγο, δεν είναι λίγες και οι περιπτώσεις τζογαδόρων που παρουσιάζουν γνωστικού τύπου προβλήματα, όπως π.χ. ένα ποσοστό που πιστεύει ότι μπορεί να ελέγχει τα “φαινομενικά τυχαία γεγονότα” κατά τη διάρκεια ενός στοιχήματος. Τέλος, ο παθολογικός τζόγος τήνει να παρουσιάζεται σε άτομα που έχουν διαγνωσθεί με ψυχικές διαταραχές όπως η ιστριονική, η ναρκισιστική και η μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας^[3] .

Αντιμετώπιση

Η αντιμετώπιση του παθολογικού τζόγου δεν διαφέρει ιδιαίτερα από τον τρόπο απεξάρητης από άλλες συμπεριφορές ή ουσίες. Οι ψυχοθεραπευτές έχουν μια γκάμα από διαφορετικές προσεγγίσεις που περιλαμβάνουν από γνωστικο-συμπεριφορικές θεραπείες και τεχνικές έως ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις. Ακόμη και η  συστημική ψυχοθεραπεία, στην οποία συμμετέχουν και άλλα μέλη της οικογένειας του τζογαδόρου, έχει μεγάλα ποσοστά επιτυχία. Όλες αυτές οι προσεγγίσεις έχουν ως σκοπό αρχικά να βοηθήσουν το άτομο να αποδεχτεί το πρόβλημά του και στην συνέχεια να το δει  στις πραγματικές του διαστάσεις. Σταδιακά το άτομο εκπαιδεύεται να ελέγχει όλο και πιο αποτελεσματικά τις ορμές που νιώθει προς τον τζόγο.

Προς το παρόν δεν υπάρχουν συγκεκριμένες ψυχοφαρμακευτικές προσεγγίσεις απέναντι στον τζόγο. Τα φάρμακα που χορηγούνται σε ορισμένους τοζγαδόρους έχουν ως σκοπό κυρίως τη μείωση των συμπτωμάτων άλλων συνυπάρχουσων διαταραχών και ψυχοπαθολογικών συμπεριφορών.

Εισαγωγική Φωτογραφία

• Very Evolved remix (original photo by clintjcl)

Διαβάστε επίσης…

• Το σύνδρομο Tourette
• Ψυχοθεραπεία, όχι Πρόζακ
• Ειδικές Φοβίες: Τι είναι, από που προέρχονται, πως αντιμετωπίζονται

1. “Inside the Gambling Brain” Very Evolved
2. “Genes Influence Development Of Gambling Disorders In Men And Women Suggests New Study“. Medical News Today
3. “Pathological Gambling” Encyclopedia of Mental Disorders

Σύμφωνα με το Λεξικό Τριανταφυλλίδη η δολοφονία ορίζεται ως “ένας προμελετημένος φόνος με δόλιο τρόπο”. Επομένως, όταν μιλάμε για κατά συρροή δολοφόνους αναφερόμαστε σε άτομα που αφαιρούν πολλές ανθρώπινες ζωές χωρίς κάποιο εμφανές κίνητρο, πέραν ίσως της προσωπικής τους ευχαρίστησης. Με αυτόν τον τρόπο αφαιρούνται από τη λίστα μας άτομα που σκότωσαν μεν πολλούς συνανθρώπους τους, αλλά το έκαναν είτε λόγω ανάγκης για επιβίωση (π.χ. περιπτώσεις κανιβαλισμού λόγω πείνας) είτε για αυτοάμυνα ή πολεμικούς σκοπούς (π.χ. στρατιώτες). Προσωπικά βεβαίως θα ήθελα πολύ να μελετήσω και την ψυχολογία του στρατιώτη που αισθανόμενος ως πιόνι μιας ανώτερης δύναμης (π.χ. καθήκον, διαταγές) προχωρεί σε μαζικές εκτελέσεις στρατιωτών και πολιτών, αλλά αυτό είναι θέμα για άλλο post. Άλλωστε ο Dr. Zimbardo καλύπτει αρκετά αυτό το θέμα στο βιβλίο του “The Lucifer Effect” για το οποίο έγραψα προ ολίγων ημερών.

Τι συμβαίνει στο μυαλό ενός δολοφόνου;

Στο ευρύ κοινό κυριαρχεί η αντίληψη πως οι κατά συρροή δολοφόνοι είναι και ψυχοπαθείς. Αυτό είναι εν μέρει σωστό, αλλά φυσικά δεν ισχύει πάντοτε, τουλάχιστον υπό την οπτική γωνία που θέλει τα άτομα αυτά ως σχιζοφρενή και επομένως αποκομμένα από την πραγματικότητα. Γι’ αυτό το λόγο άλλωστε στις περισσότερες των περιπτώσεων τα άτομα αυτά καταδικάζονται με τις σκληρότερες ποινές (θανατική ποινή ή πολλάκις ισόβια), καθώς το δικαστήριο δεν κάνει δεκτό το αίτημα της διαταραγμένης ψυχικής υγείας που έχει ως αποτέλεσμα την έλλειψη αυτοελέγχου. Οι περισσότεροι κατά συρροή δολοφόνοι έχουν πολύ καλή αντίληψη της ηθικής και γνωρίζουν πότε μια πράξη τους είναι σωστή ή όχι, βάσει των κοινωνικών κανόνων. Αυτό όμως δεν τους εμποδίζει να πράξουν το κακό, μιας και τα ψυχολογικά οφέλη που έχουν από τη δολοφονία τους ικανοποιούν και σβήνουν τον φόβο της τιμωρίας. Σίγουρα όμως οι περισσότεροι κατά συρροή δολοφόνοι παρουσιάζουν έντονα σημάδια ενεργούς ψυχοπαθολογίας σε μικρό ή μεγαλύτερο βαθμό.

Οι κατά συρροήν δολοφόνοι είναι πολύ πιο πιθανό να επιτεθούν και να σκοτώσουν ξένα άτομα, παρά άτομα του οικογενειακού τους περιβάλλοντος. Υπάρχουν βεβαίως και οι εξαιρέσεις όπου κάποιος κατάφερε να αποδεκατίσει σχεδόν ολόκληρη την οικογένειά του πριν κινήσει τις υποψίες και συλληφθεί, αλλά αυτό απλά επιβεβαιώνει τον κανόνα. Η έλλειψη διαπροσωπικής επαφής αφενός δεν αφήνει περιθώρια συναισθηματικού δεσμού μεταξύ θύτη και θύματος και αφετέρου επιτρέπει πιο εύκολη κάλυψη του δράστη, μιας και όντας ξένος με το θύμα και την οικογένειά του, δεν μπορεί να κινήσει υποψίες. Οι δράστες μάλιστα τείνουν να επιλέγουν όσο το δυνατόν πιο αδύναμα θύματα ώστε να αυξήσουν τις πιθανότητες επιτυχίας και να μειώσουν τις πιθανότητες αντίστασης και επιβίωσης του θύματος. Έτσι, τα πιο πολλά θύματα είναι γυναίκες και μικρά παιδιά, ενώ οι πιο πολλοί θύτες είναι άνδρες, συνήθως νεαρής ηλικίας 20-30 ετών. Όπως είπαμε και στην εισαγωγή μας, οι κατά συρροή δολοφόνοι δεν σκοτώνουν για κάποιο προσωπικό τους όφελος, πέραν της ικανοποίησής τους. Γι’ αυτό άλλωστε και τα περισσότερα θύματα βρίσκονται με ανέπαφα τα προσωπικά τους είδη αξίας. Μιλάμε ουσιαστικά για ένα έγκλημα πάθους με αυτοσκοπό την ευχαρίστηση της εξουσίας που απολαμβάνει ο δολοφόνος.

Κάποιοι^[2] διαχωρίζουν τους κατά συρροή δολοφόνους σε δύο κατηγορίες: στους ψυχωσικούς και τους ψυχοπαθείς. Στην πρώτη κατηγορία περιλαμβάνονται τα άτομα που δεν έχουν ηθική συνείδηση λόγω ενεργούς ψυχοπαθολογίας, η οποία μπορεί να διαγνωσθεί έπειτα από ψυχιατρική πραγματογνωμοσύνη. Οι ψυχωσικοί είναι άτομα που είναι αποκομμένα από την πραγματικότητα, έχουν παραισθήσεις ή ψευδαισθήσεις και έχουν παραδώσει την ηθική τους ευθύνη σε κάποια τρίτη δύναμη που συνήθως την αντιλαμβάνονται μέσω φωνών που τους δίνουν διαταγές ή “σημάδια” που τους καθοδηγούν. Αυτές οι ψευδαισθήσεις σε πολλές περιπτώσεις είναι ντυμένες με κάποιο θρησκευτικό/παραθρησκευτικό μανδύα και έχουν την μορφή δαιμόνων, πνευμάτων ή ακόμη και του ίδιου του Θεού. Άλλες φορές οι ψευδαισθήσεις περιορίζονται σε μια άγνωστη φωνή “μέσα στον εγκέφαλο” που διψάει για αίμα, ενώ υπάρχουν και περιπτώσεις δολοφόνων που πιστεύουν ότι κάποιος τρίτος έλεγχε το σώμα τους τη στιγμή της δολοφονίας. Πρέπει να σημειωθεί πως οι ψυχωσικοί δολοφόνοι, εφόσον μπορέσουν να μειώσουν τα ψυχωσικά τους συμπτώματα και να έρθουν σε επαφή με την πραγματικότητα, πολύ συχνά νιώθουν τύψεις για ότι έχουν κάνει, αλλά πιστεύουν πως ήταν αδύνατο να το σταματήσουν. Λόγω ακριβώς της ύπαρξης ενεργούς ψυχοπαθολογίας κατά τη διάρκεια διάπραξης των δολοφονιών, η οποία δεν επέτρεπε την σωστή ηθική κρίση, τα δικαστήρια σε αυτές τις περιπτώσεις μπορούν να δεχτούν κάποια ελαφρυντικά.

Οι ψυχωσικοί είναι συγκριτικά ένας μικρός αριθμός των κατά συρροή δολοφόνων, σε σχέση με τους μη-ψυχωσικούς που έχουν απόλυτη επαφή με την πραγματικότητα. Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να υπογραμμίσουμε πως τα ψυχωσικά συμπτώματα δεν θα πρέπει να ταυτίζονται με την εικόνα του δολοφόνου. Ένας ελάχιστος αριθμός ψυχωσικών διαπράττει δολοφονίες, και σίγουρα αυτός ο αριθμός στατιστικά δεν είναι μεγαλύτερος από την αναλογία των δολοφόνων ανάμεσα στους μη-ψυχωσικούς. Δυστυχώς η ταύτιση ψυχικών διαταραχών με δολοφονικές φιγούρες έχει δαιμονοποιήσει αρκετές ψυχικές διαταραχές και κυρίως την σχιζοφρένεια.

Στην δεύτερη -και μεγαλύτερη- κατηγορία κατατάσσονται οι μη-ψυχωσικοί, αλλά ψυχοπαθείς δολοφόνοι. Αυτοί οι δολοφόνοι δεν παρουσιάζουν κανενός είδους ψευδαισθήσεις ή παραισθήσεις, έχουν απόλυτη γνώση των ηθικών κανόνων, αλλά δεν τους νοιάζει εάν αυτό που κάνουν είναι σωστό ή λάθος. Τους αρκεί η προσωπική τους ευχαρίστηση από τη δολοφονία και την επίδειξη εξουσίας. Αυτά τα άτομα δεν έχουν ισχυρή ηθική συνείδηση και γι’ αυτό το λόγο δεν νοιώθουν καθόλου ενοχές. Οι κατά συρροή δολοφόνοι όχι μόνο δεν νιώθουν τύψεις για τα εγκλήματά τους, αλλά θέλουν να ταυτίσουν τα θύματά τους με τους ίδιους. Βλέπουν τα θύματά τους ως τρόπαια μιας πράξης για την οποία είναι περήφανοι. Γι’ αυτό άλλωστε πολλές φορές οι δολοφόνοι κρατούν “αναμνηστικά” από τα θύματά τους (π.χ. προσωπικά αντικείμενα, ακρωτηριασμένα σωματικά μέλη, ζωτικά όργανα κτλ)^[3] .

Συνήθως είναι άτομα που ξεχωρίζουν στην παρέα λόγω των ψυχρών συναισθημάτων και της απομόνωσής τους. Σπάνια μοιράζονται πράγματα για τον εαυτό τους και δεν κάνουν προσπάθειες να καταλάβουν τα συναισθήματα των ανθρώπων γύρω τους. Πέραν δηλαδή των επίπεδων συναισθημάτων τους παρουσιάζουν και σαφή έλλειψη ενσυναίσθησης.

Πολλοί από τους κατά συρροή δολοφόνους εμφανίζονται με έντονη και χρόνια αντικοινωνική συμπεριφορά. Δεν ενδιαφέρονται για τους κοινωνικούς κανόνες, είναι βίαιοι, βλάπτουν -σωματικά και ψυχικά- τα άτομα του περιβάλλοντός τους, ενώ σχεδόν πάντοτε είναι βάναυσοι με τα ζώα, τα οποία είναι και τα πρώτα τους θύματα. Βλέπουμε δηλαδή ότι η δολοφονία δεν είναι παρά ο τελικός σταθμός μιας προϋπάρχουσας αντικοινωνικής συμπεριφοράς που είναι ενεργή για πολλά χρόνια και η οποία μπορεί να ξεκινάει από μικρή ηλικία με κάποιες “αθώες” πράξεις όπως κλοπές, βασανισμούς και θανάτωση ζώων, πολλαπλούς καυγάδες με άλλα παιδιά, έντονη εκδικητικότητα στις σχέσεις τους κτλ.

Πρώιμες Ενδείξεις και Αίτια

Όπως πάντα, οι παράγοντες που φαίνεται να επηρεάζουν την ανάπτυξη έντονης αντικοινωνικής συμπεριφοράς που μπορεί να οδηγήσει σε κατά συρροή δολοφονίες χωρίζονται σε ψυχολογικούς/περιβαλλοντικούς και βιολογικούς. Δεν πρόκειται όμως για αλληλοαποκλειόμενα αίτια. Ανάλογα με την περίπτωση, το περιβάλλον και οι γενετικοί παράγοντες παίζουν διαφορετικό ρόλο και έχουν διαφορετική επίδραση στην τελική διαμόρφωση της δολοφονικής προσωπικότητας.

Περιβάλλον

Στις πλείστες των περιπτώσεων οι θύτες τέτοιων δολοφονιών προέρχονται από ένα διαταραγμένο οικογενειακό περιβάλλον το οποίο τους άφησε μεγάλα συναισθηματικά κενά και αισθήματα ανασφάλειας και μειονεξίας. Ένα 60% των ατόμων που παρουσιάζουν αντικοινωνική συμπεριφορά, και επομένως και των κατά συρροή δολοφόνων, έχει χάσει τουλάχιστον έναν από τους δύο γονείς ή οι γονείς αδιαφορούσαν επιδεικτικά για την ανατροφή του παιδιού τους^[4] . Επίσης, έχει παρατηρηθεί ότι μεγάλο ποσοστό των κατά συρροή δολοφόνων έχουν πέσει θύματα βιασμού ή/και σωματικής και ψυχολογικής βίας στα παιδικά τους χρόνια. Όπως και στην περίπτωση των θυτών οικογενειακής βίας, τα βίαια συμπεριφορικά μοτίβα που έζησαν ως παιδιά τείνουν να τα επαναλαμβάνουν και ως ενήλικες, αλλά από τη θέση του θύτη αυτή τη φορά.

Όπως βλέπουμε δηλαδή, το κακό οικογενειακό περιβάλλον παίζει καταλυτικό ρόλο στην διαμόρφωση ατόμων με έντονη αντικοινωνική συμπεριφορά και σκέψεις. Φυσικά δεν σημαίνει ότι όποιος έχει μεγαλώσει σε ένα σκληρό περιβάλλον θα γίνει απαραίτητα εγκληματίας και δη δολοφόνος! Απλά τέτοια περιβάλλοντα έχουν μεγαλύτερη επίδραση σε άτομα που έτσι και αλλιώς έχουν κάποια ευαίσθητη ψυχολογική κράση.

Βιολογία

Υπάρχουν έρευνες που αποκαλύπτουν την βιολογική βάση της αντικοινωνικής συμπεριφοράς^[5] . Πριν λίγα χρόνια έγινε μια έρευνα στην Δανία σε υποκείμενα άτομα που έχουν αναπτύξει αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας. Τα άτομα αυτά ήταν όλα υιοθετημένα, οπότε αυτό που έκαναν οι επιστήμονες ήταν να ελέγξουν εάν οι βιολογικοί συγγενείς είχαν αναπτύξει αυτή τη διαταραχή. Το αποτέλεσμα της έρευνας ήταν ξεκάθαρο: οι βιολογικοί συγγενείς των αντικοινωνικών ατόμων ήταν 4-5 φορές πιο πιθανό να έχουν αναπτύξει την διαταραχή αυτή, σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό.

Η σύγχρονη επιστήμη όμως υπογραμμίζει και άλλες φυσιολογικές διαφορές μεταξύ του μέσου πληθυσμού και των ψυχοπαθών δολοφόνων. Για παράδειγμα έχει βρεθεί ότι ένας στους τρεις ψυχοπαθείς παρουσιάζει ανωμαλίες στα εγκεφαλικά κύματα EEG, καθώς αυτά είναι πιο αργά σε σχέση με τον μέσο ενήλικα. Μια θεωρία είναι πως οι εγκέφαλοι των ψυχοπαθών αναπτύσσονται με πιο αργούς ρυθμούς, αλλά χρειάζονται περισσότερες φυσιολογικές αποδείξεις για να αποδειχθεί κάτι τέτοιο.

Καθώς πολλοί πιστεύουν ότι το μυστικό για να κατανοήσουμε την συμπεριφορά των ψυχοπαθών είναι η βιολογία, δεν είναι λίγοι οι ερευνητές που στρέφονται στην έρευνα των εγκεφάλων των ψυχοπαθών, με την ελπίδα ότι θα καταφέρουν να εντοπίσουν κάποιες διαφορές σε σχέση με τους εγκεφάλους μη-ψυχοπαθών ατόμων. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η έρευνα του Δρ. Kiehl, καθηγητή ψυχολογίας και νευροεπιστημών του πανεπιστήμιου του Νότιου Μεξικού^[6] . Η ιδέα της έρευνας είναι απλή. Υπολογίζεται πως ένας στους τέσσερις κρατούμενους στις φυλακές των ΗΠΑ παρουσιάζει ήπια ή σοβαρότερης μορφής συμπτώματα αντικοινωνικής και ψυχοπαθούς προσωπικότητας. Αυτό που κάνει ο Δρ. Kiehl είναι να πηγαίνει στις φυλακές, να μετράει τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων και στη συνέχεια, με ένα μικρό fMRI scanner να παίρνει κάποιες εικόνες του εγκεφάλου. Το ίδιο κάνει και με τους φυλακισμένους που δεν παρουσιάζουν συμπτώματα, αλλά και με μη φυλακισμένους που ούτε αυτοί έχουν συμπτώματα. Στο τέλος συγκρίνει αυτές τις 3 ομάδες και βλέπει σε τι διαφέρουν οι αντικοινωνικοί/ψυχοπαθείς.

Η ομάδα του Δρ. Kiehl, με τα αποτελέσματα που έχει έως τώρα, πιστεύει πως η κύρια διαφορά μεταξύ ψυχοπαθών και υπόλοιπου πληθυσμού είναι κάποιες ανωμαλίες του παραλιμβικού συστήματος, το οποίο σχετίζεται με την κατανόηση και έκφραση του συναισθήματος. Αυτά τα πρώιμα αποτελέσματα έρχονται να υποστηρίξουν την θεωρία περί ανωμαλίας ή καθυστερημένης ανάπτυξης του εγκεφάλου ως κύρια αιτία ανάπτυξης της ψυχοπαθούς συμπεριφοράς των κατά συρροή δολοφόνων.

Βεβαίως, όλα τα ενδεχόμενα παραμένουν ανοιχτά και κάθε νέο στοιχείο στον τομέα της ψυχοπαθολογίας των εγκληματιών πρέπει να ερευνάται από πολλές και διαφορετικές σκοπιές, καθώς δεν πρέπει να ξεχνάμε πως τα δικαστήρια μπορούν να επηρεαστούν εύκολα υπέρ ή κατά ενός κατηγορουμένου βάσει των αιτιών που αποδίδει η ψυχιατρική στην συμπεριφορά τους.

Εισαγωγική Φωτογραφία:

• Serial Killer, by abnel photo

Διαβάστε επίσης…

1. ‘Έγκλημα και Τιμωρία, της Νίνας Κουλετάκη
2. Science Ray: “Serial Killer: Psychopathic or Psychotic“
3. Sam Vaknin: “The Psychology of Serial and Mass Killers“. Buzzle.com
4. Shirley Lynn Scott: “What Makes Serial Killer Tick?“. TruTV
5. Shirley Lynn Scott: “What Makes Serial Killer Tick?“. TruTV
6. Greg Miller (2008). “Investigating the Psychopathic Mind“.Science. 321

Τα κλινικά συμπτώματα περιλαμβάνουν κυρίως τικ του κεφαλιού, των ώμων και του στόματος, βλεφάρισμα των οφθαλμών, ακούσιες μιμήσεις των κινήσεων άλλων ανθρώπων και -κυρίως- βωμολοχία. Επίσης, το σύνδρομο μπορεί να εμφανιστεί και με φωνητικά τικ όπως γρυλίσματα, ρουθουνίσματα και επανάληψη λέξεων^[1] . Παρόλο που το άτομο έχει τη δυνατότητα να καταστείλει τις κινήσεις και τη βωμολοχία, νιώθει την ανάγκη να μην το κάνει. Πολύ συχνά -ιδιαίτερα σε προχωρημένα στάδια- οι ασθενείς που πάσχουν από το σύνδρομο του Tourette εμφανίζουν και συμπτώματα ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής, με αποτέλεσμα η θεραπεία τους να γίνεται ακόμη πιο δύσκολη.

[youtube: http://www.youtube.com/watch?v=F2gayGvodpc]

Διαγνωστικά Κριτήρια

Σύμφωνα με το DSM-IV-TR^[2] , τα διαγνωστικά κριτήρια για το σύνδρομο Tourette είναι τα ακόλουθα:

• Το άτομο έχει παρουσιάζει τόσο λεκτικά όσο και κινητικά τικ, αλλά όχι απαραίτητα ταυτόχρονα.
• Τα τικ λαμβάνουν χώρα πολλές φορές μέσα σε μια μέρα, σχεδόν σε καθημερινή βάση για περίοδο μεγαλύτερη του ενός έτους. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου τα τικ δεν υποχώρησαν για διάστημα μεγαλύτερο των 3 συνεχόμενων μηνών.
• Η έναρξη του συνδρόμου ήταν πριν την ηλικία των 18 ετών.
• Τα συμπτώματα δεν εμφανίζονται ως αποτέλεσμα κατάχρησης ουσιών (π.χ. ναρκωτικά ή διεγερτικά) και δεν οφείλονται σε κάποιο γενικότερο πρόβλημα υγείας (π.χ. Σύνδρομο του Huntington)

Αίτια

Δεν έχουν αποκαλυφθεί ακόμη τα ακριβή αίτια που προκαλούν το σύνδρομο Tourette, αλλά πρόκειται προφανώς για δυσλειτουργία του κεντρικού νευρικού συστήματος^[3] . Οι μέχρι τώρα έρευνες δείχνουν ότι η αλοπεριδόλη μειώνει θεαματικά τα συμπτώματα, γεγονός που καταδεικνύει δυσλειτουργία του ντοπαμινεργικού μηχανισμού, μιας και η εν λόγω ουσία είναι ανταγωνιστής της ντοπαμίνης.

Η δυσλειτουργία επικεντρώνεται κυρίως στα βασικά γάγγλια, την κυρίως περιοχή του ντοπαμινεργικού μηχανισμού για τον έλεγχο των κινήσεων, μιας και έχει βρεθεί πως τα άτομα με σύνδρομο Tourette παρουσιάζουν μειωμένο όγκο στα βασικά γάγγλια. Πέραν αυτού, το μεσολόβιο φαίνεται πως παίζει το δικό του ρόλο στην εμφάνιση των συμπτωμάτων, καθώς άτομα με αυτό το σύνδρομο έχουν εμφανείς ανωμαλίες στις νευρικές οδούς που ενώνουν τα δύο ημισφαίρια.

Τέλος, το σύνδρομο σχετίζεται και με μειωμένο όγκο φαιάς ουσίας και μεταβολικές διαταραχές στο μετωπιαίο λοβό των πασχόντων.

Θεραπεία

Δύο ειδών προσεγγίσεις χρησιμοποιούνται ευρέως για την καταπολέμηση του συνδρόμου Tourette. Η πρώτη φυσικά είναι η φαρμακοθεραπεία, κυρίως με αλοπεριδόλη, η οποία μειώνει δραστικά τα συμπτώματα για το 80-90% των ασθενών. Με μειωμένα τα συμπτώματα ο ασθενής μπορεί ευκολότερα να προχωρήσει στην γνωστική ψυχοθεραπεία, η οποία ως σκοπό έχει να βοηθήσει το άτομο να ελέγχει τα συμπτώματα σε περίπτωση επανεμφάνισής τους. Επίσης, η γνωστική ψυχοθεραπεία έχει ως σκοπό την μάθηση μιας ανταγωνιστικής αντίδρασης, η οποία σκοπό έχει να αντικαταστήσει το τικ με κάποια άλλη -ελεγχόμενη- πράξη.

Ο συνδυασμός φαρμακοθεραπείας και ψυχοθεραπείας είναι ο ενδεικτικός για το εν λόγω σύνδρομο.

Εικόνα:

Positron emission tomography image of a human brain, by BlantanNews

Διαβάστε επίσης…

• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13
• Πόσα bytes μπορεί να αποθηκεύσει η ανθρώπινη μνήμη;
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #9
• Ο παθολογικός τζόγος

1. Λίζα Βάρβογλη (2006). Εξερευνώντας τους λαβύρινθους του εγκεφάλου. Κεφάλαιο 4, Ενότητα 9: “Σύνδρομο του Tourette”. Εκδόσεις Καστανιώτη
2. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – Fourth Edition (DSM-IV – Text Revision). American Psychiatric Association, Washington D.C., 2000
3. Berardelli, A. et al. (2003). Pathophysiology of tics and Tourette’s Syndrome. Journal of Neurology, 250, 781-787.

Το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση της λεγόμενης “νέας μάστιγας του αιώνα”, της κατάθλιψης. Έως σήμερα οι περισσότεροι ψυχοθεραπευτές δούλευαν υπό στενή συνεργασία με ψυχιάτρους για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των συμπτωμάτων και την καταπολέμηση των αιτιών της κατάθλιψης στους ασθενείς τους. Μια νέα έρευνα των Fournier et al. (2010)^[1][2] του Πανεπιστημίου της Πενσιλβανίας έδειξε πως θα πρέπει να υπάρξει ένας σαφής διαχωρισμός των περιπτώσεων κατάθλιψης ανάλογα με την σοβαρότητά της, καθώς άτομα με ήπιας και μέτριας μορφής κατάθλιψης δεν βοηθούνται καθόλου από την αντικαταθλιπτική φαρμακευτική αγωγή.

Οι ερευνητές μελέτησαν τα δεδομένα τρίτων ερευνών από το 1980 έως το 2009 πάνω στο θέμα της αντικαταθλιπτικής αγωγής (με φάρμακα τύπου TCA και SSRI) στις οποίες έγινε σύγκριση μεταξύ ασθενών στους οποίους δόθηκε κανονική αγωγή και ασθενών που ήταν υπό αγωγή ψεύτικων φαρμάκων τύπου placebo. Αυτό που πρόσεξαν οι ερευνητές ήταν πως όσο πιο σοβαρή ήταν η κατάθλιψη των ασθενών τόσο πιο αποτελεσματικά ήταν τα φάρμακα (και φυσικά vice versa). Αυτό με άλλα λόγια σημαίνει πως ασθενείς με ήπιας και μέσης σοβαρότητος κατάθλιψης δεν φάνηκε πως βοηθήθηκαν ιδιαίτερα από τα φάρμακα. Για την ακρίβεια, το placebo είχε παρόμοια επίδραση με τα πραγματικά φάρμακα.

Αυτό το εύρημα -μακρόχρονα- μπορεί να έχει μεγάλο αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο γίνεται η θεραπεία των ασθενών με κατάθλιψη, καθώς εάν ένα φάρμακο δεν βοηθάει ενεργά στην λύση του προβλήματος, τότε ποιος ο λόγος να το πάρει κανείς; Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως -όπως υπενθυμίζουμε κάθε φορά- τα ψυχοφάρμακα έχουν τις παρενέργειές τους, οι οποίες μπορεί να κυμαίνονται από σωματικά συμπτώματα, όπως ξηρότητα του δέρματος και μείωση σεξουαλικής διέγερσης έως και τον εθισμό. Γιατί λοιπόν κάποιος να διακινδυνεύει να αντιμετωπίσει αυτές τις παρενέργειες χωρίς ουσιαστικό λόγο;

Η καλύτερη λύση λοιπόν για την ήπια και μέτριου βαθμού κατάθλιψη είναι η κλασσική ψυχοθεραπεία η οποία φαίνεται πως μπορεί να βοηθήσει το άτομο, ιδιαίτερα εάν αυτό έχει και έναν οικογενειακό-κοινωνικό ιστό έτοιμο να το στηρίξει καθ’όλη τη διαδικασία.

Φυσικά αυτή η έρευνα από μόνη της δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως απόδειξη για ριζική αλλαγή του τρόπου χρήσης ψυχοφαρμάκων στον καθένα, καθώς πρέπει να ακολουθήσουν και άλλες έρευνες με παρόμοια αποτελέσματα για να μπορούμε να μιλήσουμε με σιγουριά για τη σημαντικότητα των ευρημάτων. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως κάθε άτομο και κάθε οργανισμός είναι ξεχωριστά και η ανταπόκρισή τους στην φαρμακοθεραπεία μπορεί να διαφέρει ριζικά από την μέση αντίδραση των ατόμων της έρευνας. Σε κάθε περίπτωση οι πιο κατάλληλοι για να αποφασίσουν εάν και για πόσο διάστημα κάποιος πρέπει να ακολουθήσει φαρμακευτική αγωγή είναι ο ψυχοθεραπευτής και ο ψυχίατρος που τον παρακολουθούν.

Σε κάθε περίπτωση όμως η έρευνα αυτή υπογραμμίζει το γεγονός πως πρέπει να υπάρξει κάποια πρόνοια για κατηγοριοποίηση της κατάθλιψης βάσει τη σοβαρότητας και του τύπου των συμπτωμάτων, ώστε να μπορέσουν να αναπτυχθούν καλύτερες και πιο στοχευμένες θεραπείες (ή συνδυασμός θεραπειών) που θα μπορέσουν να προσφέρουν στους ασθενείς μια πιο αποτελεσματική αντιμετώπιση του προβλήματός τους.

Εισαγωγική Φωτογραφία

• “Just diagnosed today, my new TCA medication“, by Νewbirth

Διαβάστε επίσης…

• Ειδικές Φοβίες: Τι είναι, από που προέρχονται, πως αντιμετωπίζονται
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #13
• Σωματική άσκηση: χτίζει το σώμα και υποστηρίζει το πνεύμα
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #11

1. Fournier, J., DeRubeis, R., Hollon, S., Dimidjian, S., Amsterdam, J., Shelton, R., & Fawcett, J. (2010). “Antidepressant Drug Effects and Depression Severity: A Patient-Level Meta-analysis“. JAMA: The Journal of the American Medical Association, 303 (1), 47-53
2. Jennifer Gibson. “Antidepressants Not Effective for Some Types of Depression”. BrainBlogger

“Τι; Να πάμε με αεροπλάνο στην Κρήτη; Με τίποτε! Προτιμώ να φάμε μια μέρα στο καράβι!”

“Πάρε το σκυλί σου από τα πόδια μου! Κανίς, ξε-κανίς, εγώ το φοβάμαι!”

“Ο γιατρός είπε να κάνω αξονική τομογραφία. Δεν υπάρχει περίπτωση να βάλω το κεφάλι μου σε εκείνο το σωλήνα!”

Αυτές είναι μερικές κλασικές αντιδράσεις ατόμων που πιθανόν πάσχουν από μια από τις πιο διαδεδομένες ψυχικές διαταραχές: την ειδική φοβία. Η ειδική φοβία αναφέρεται κυρίως στις φοβικές αντιδράσεις που είναι δυσανάλογες του φοβικού ερεθίσματος, το οποίο συνήθως είναι αβλαβές και ακίνδυνο. Τα άτομα που πάσχουν από ειδική φοβία συνήθως συνειδητοποιούν ότι ο φόβος τους είναι παράλογος ή/και σημαντικά μικρότερος από τον φόβο άλλων ατόμων για το ίδιο φοβικό αντικείμενο. Αυτό το οποίο φοβάται το άτομο μπορεί εν δυνάμει να είναι και κακό για την υγεία του, ωστόσο ακόμη και όταν το άτομο βρίσκεται σε ασφαλές περιβάλλον συνεχίζει να παρουσιάζει φοβικές αντιδράσεις. Όσο πιο έντονο ή πρόσφατο είναι το φοβικό αντικείμενο, τόσο πιο έντονη είναι και η αντίδραση.

Οι ειδικές φοβίες έχουν το εξής καλό, σε σχέση με άλλες αγχώδεις εκδηλώσεις: δεν παρεμποδίζουν πάντοτε την λειτουργικότητα του ατόμου. Ειδικά στις περιπτώσεις που κάποιος έχει μια ειδική φοβία για κάποιο αντικείμενο/περίσταση που δεν συναντά στην καθημερινότητά του (π.χ. υψοφοβία), μπορεί να εκδηλώσει ελάχιστες φοβικές εκδηλώσεις. Βεβαίως, σε ορισμένους φοβικούς ακόμη και η σκέψη του αντικειμένου ή της κατάστασης είναι αρκετή για την εκδήλωση συμπτωμάτων πανικού.

Οι άνθρωποι φοβούνται διάφορα πράγματα, από ζώα και φυσικά φαινόμενα έως καταστάσεις. Πιο συγκεκριμένα, υπάρχουν 3 κύριες κατηγορίες ειδικών φοβιών: φόβος ζώων (π.χ. αράχνες, σκύλοι, κατσαρίδες, φίδια), φόβος αίματος-ένεσης και φόβος καταστάσεων (π.χ. υψοφοβία, κλειστοφοβία). Οι υπόλοιπες ειδικές φοβίες κατατάσονται σε μια τέταρτη κατηγορία και μπορούν να περιλαμβάνουν φόβο προς κάθε ερέθισμα (π.χ. κλόουν, δυνατοί ήχοι, καιρικά φαινόμενα).

Διαγνωστικά Κριτήρια

Τα διαγνωστικά κριτήρια της ειδικής φοβίας, όπως περιγράφονται από το DSM-IV-TR είναι τα ακόλουθα:

• Έκφραση αδικαιολόγητου και υπερμετρου άγχους και φόβου λόγω παρουσίας κάποιου φοβικού ερεθίσματος (αντικείμενο, κατάσταση κτλ), για διάστημα τουλάχιστον ενός μήνα.
• Όταν το άτομο εκτίθεται στο φοβικό ερέθισμα εκφράζει άμεσα συμπτώματα φόβου και άγχους, τα οποία προσομοιάζουν κρίσεις πανικού. Στα παιδιά ο φόβος και το άγχος μπορεί να εκφράζονται ως κλάμα ή πάγωμα του βλέμματος.
• Το άτομο αναγνωρίζει πως ο φόβος του είναι υπερβολικός και αδικαιολόγητος. Αυτό το σύμπτωμα μπορεί να μην εμφανίζεται στα παιδιά.
• Το άτομο αποφεύγει το φοβικό ερέθισμα. Όταν αναγκάζεται να το αντιμετωπίσει, αυτό γίνεται με υπέρμετρο άγχος και ένταση.
• Η αποφυγή του φοβικού ερεθίσματος και τα συμπτώματα άγχους όταν το άτομο αντιμετωπίζει τα φοβικά ερεθίσματα, παρεμποδίζουν σε σημαντικό βαθμό την λειτουργικότητα του σε προσωπικό, κοινωνικό, επαγγελματικό ή άλλο τομέα της ζωής του.
• Τα συμπτώματα του ατόμου δεν επεξηγούνται πληρέστερα βάσει κάποιας άλλης ψυχικής διαταραχής.

Επιδημιολογικά Χαρακτηριστικά

Η φοβική διαταραχή είναι η συχνότερη ψυχική διαταραχή στο γυναικείο πληθυσμό και η δεύτερη σε συχνότητα εμφάνισης στον ανδρικό. Ανάλογα με το είδος της ειδικής φοβίας, αλλάζει και η συνήθης ηλικία έναρξης των φοβικών αντιδράσεων, η οποία μπορεί να κυμαίνεται από τα 7 έως τα 25 έτη^[1] . Μετά τα πρώιμα στάδια της ενήλικης ζωής συνήθως η συχνότητα εμφάνισης ειδικών φοβιών μειώνεται εντυπωσιακά. Στην χώρα μας υπολογίζεται πως περίπου ένα ποστοστό της τάξεως του 10% έχει αναπτύξει ειδική φοβία σε κάποια φάση της ζωής του ^[2] . Οι πιο συνηθισμένοι τύποι ειδικών φοβιών είναι η υψοφοβία και η ζωοφοβία, με την κλειστοφοβία και τον φόβο των ενέσεων να ακολουθούν στην κατάταξη^[3]  .

Αιτιολογία

Υπάρχουν πολλές διαφορετικές θεωρίες που προσπαθούν να εξηγήσουν τον τρόπο με τον οποίο προκαλούνται οι ειδικές φοβίες, καθεμιά από τις οποίες φωτίζει μια διαφορετική εκδοχή των παραγόντων που οδηγούν στην γέννηση αυτής της διαταραχής. Οι δυο πιο διαδεδομένες θεωρίες είναι η θεωρία των επίκτητων φόβων και η κοινωνική μάθηση των φόβων^[4] .

Σύμφωνα με την πρώτη, οι άνθρωποι γεννιούνται έχοντας “γονιδιακά κωδικοποιημένους” ορισμένους βασικούς φόβους. Αυτή η θεωρία βασίζεται στη δαρβινική θεώρηση της εξέλιξης των ειδών και των ανθρώπινων συμπεριφορών. Για να μπορέσει το είδος μας, ο homo sapiens, να επιβιώσει στο ασταθές και επικίνδυνο περιβάλλον του, είναι προικισμένος με ορισμένους βασικούς φόβους προς πράγματα και καταστάσεις που μπορεί να τον βλάψουν. Με αυτή τη λογική, φόβοι όπως αυτοί για τα ερπετά, τις κατσαρίδες και τα αγνώστα προσώπα ουσιαστικά μας προστατεύει από εν δυνάμει επικίνδυνες καταστάσεις. Μπορεί μόλις μία στις χίλιες να είναι πραγματικά επικίνδυνη, αλλά ακόμη και έτσι, το αποτέλεσμα είναι η ασφάλειά μας. Το πρόβλημα με τις ειδικές φοβίες είναι πως το τίμημα που πληρώνουν τα άτομα για την ασφάλειά τους είναι η λειτουργικότητά τους, μιας και έχουν ένα συνεχές άγχος πριν καν αντιμετωπίσουν το φοβικό ερέθισμα. Για παράδειγμα κάποιος με κλειστοφοβία δεν μπορεί να κάνει κάποια μαγνητική τομογραφία η οποία θα μπορούσε να ήταν εξέταση-κλειδί για την σωστή διάγνωση μιας θανατηφόρας ασθένειας. Κάποιος με μικροβιοφοβία δεν μπορεί να κάνει απλά πράγματα, όπως να πάει σε μια δημόσια τουαλέτα και να μιλήσει από τηλεφωνικές συσκευές τρίτων. Με άλλα λόγια, η ειδοποιός διαφορά μεταξύ φόβου και ειδικής φοβίας είναι α)η παρουσία φοβικής αντίδρασης απουσία ερεθίσματος (ή παρουσία ασήμαντου ερεθίσματος) και β)η απώλεια της λειτουργικότητας του ατόμου.

Μια δεύτερη θεωρία που εξηγεί μια διαφορετική ομάδα φοβιών είναι η μάθησή τους είτε βάσει κοινωνικών προτύπων, είτε βάσει κάποιου παθήματός μας που έγινε μάθημα. Γεννιόμαστε σε ένα περιβάλλον που εμπεριέχει κινδύνους τους οποίους αγνοούμε και οι οποίοι ενδεχομένως δεν είναι “κωδικοποιημένοι” στα γονίδιά μας. Έτσι, αναγκαζόμαστε να μαθαίνουμε τι είναι επικίνδυνο και τι όχι, ακολουθώντας τα πρότυπα του περιβάλλοντός μας. Δεν αγγίζουμε το μάτι της κουζίνας γιατί έτσι μας έμαθε η μαμά και όχι γιατί έτσι μας λέει το ένστικτό μας, δεν παίζουμε με τις πρίζες του σπιτιού γιατί είδαμε τον μπαμπά που τον χτύπησε ρεύμα όταν έβαλε τα γυμνά του δάχτυλα εκεί κ.ο.κ. Παρόμοιοι μηχανισμοί βρίσκονται πίσω από την μάθηση των ειδικών φοβιών. Για παράδειγμα, εάν βρεθούμε σε ένα περιστατικό όπου κάποιος είχε μια αρνητική αντίδραση όταν του κάνανε ένεση (π.χ. ένεση ανδρεναλίνης προς αποφυγή καρδιακού, την οποία ακολούθησε ο θάνατος του ατόμου) θεωρητικά μπορούμε να αναπτύξουμε φοβία προς τις ενέσεις, μιας και τις έχουμε συνδέσει με κάποια αρνητικά αποτελέσματα.

Φυσικά ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να μάθουμε κάτι, συμπεριλαμβανομένων των φοβιών, είναι το ζήσουμε. Για παράδειγμα εάν μας κυνηγήσει ένα σκυλί ή μας τραυματίσει -ιδιαίτερα σε κάποια τρυφερή, νεαρή ηλικία- υπάρχει πιθανότητα να γενικεύσουμε τον φόβο προς όλα τα σκυλιά, αναπτύσσοντας έτσι σκυλοφοβία, εάν πέσουμε από τον πρώτο όροφο μιας πολυκατοικίας είναι πιθανό να αναπτύξουμε υψοφοβία κ.ο.κ. Αυτού του είδους η ανάπτυξη φοβιών εντάσσεται στα πλαίσια της λεγόμενης κλασσικής εξαρτημένης μάθησης, μιας μεθόδου μάθησης που έγινε το επίκεντρο επιστημονικής έρευνας στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, από έναν Ρώσο συμπεριφοριστή, τον Pavlov.

Στα πλαίσια ενός πειράματος για την έκκριση σάλιου στους σκύλους, ο Ivan Pavlov παρατήρηση πως ενώ αρχικά τα σκυλιά απέκρυναν σάλιο μόνο όταν έβλεπαν το φαγητό, στα τελευταία στάδια του πειράματος η έκκριση σάλιου λάμβανε θέση ακόμη και μόνο στη θέα των επιστημόνων που συνήθως τους πήγαιναν το φαγητό. Αυτή η παρατήρηση, όσο αστεία και αν ακούγεται, οδήγησε στην γέννηση του συμπεριφορισμού, μιας τάσης της ψυχολογίας η οποία δίνει έμφαση στις σχέσεις αίτιου-αιτιατού ανάμεσα σε ερέθισμα και αντίδραση. Οι συμπεριφοριστές προσπαθούν να αλλάξουν την συμπεριφορά των άλλων μέσω αλλαγής του ερεθίσματος (ή μέσω -ευχάριστης ή δυσάρεστης- αλλαγής του αποτελέσματος της συμπεριφοράς). Όπως ακριβώς οι σκύλοι του Pavlov είχαν μάθει να συνδέουν τους ιατρούς με το αίσθημα της πείνας, έτσι και οι φοβικοί έχουν συνδέσει ένα ερέθισμα (π.χ. σκύλος) με ένα συναίσθημα (π.χ. φόβος, πανικός, αηδία).

Για να κατανοήσουμε καλύτερα το συμπεριφοριστικό πλαίσιo μέσα στο οποίο αναπτύσσονται οι φοβίες, έχει ενδιαφέρον να αναφερθούμε στην ιστορική περιπτωσιακή μελέτη του μικρού Άλμπερτ, την οποία μας περιγράφει στις σημειώσεις του ο κορυφαίος και πρωτοπόρος Αμερικανός συμπεριφοριστής, John B. Watson. Ο μικρός Άλμπερτ ήταν ένα νήπιο το οποίο στις αρχές του προηγούμενου αιώνα είχε εισαχθεί στην κλινική του Dr. Watsonκαι είχε την ατυχία να γίνει το “πειραματόζωο” σε ένα πολύ ενδιαφέρον -από επιστημονική άποψη και μόνο- πείραμα. Συγκεκριμένα, αρχικά ο Dr. Watson παρουσίαζε ένα λευκό κουνελάκι στον μικρό Άλμπερτ. Αυτή η κίνηση σε πρώτη φάση δεν είχε κανένα αποτέλεσμα. Αργότερα όμως κάθε φορά που παρουσίαζε το κουνέλι στον Άλμπερτ, έκανε και έναν δυνατό θόρυβο, κάτι που φυσικά τρόμαζε τον Άλμπερτ. Μετά από πολλές επαναλήψεις ο Dr. Watson έπαψε να κάνει τον δυνατό θόρυβο και παρουσίαζε και πάλι μόνο το λευκό κουνέλι. Τότε πρόσεξε ότι ο Άλμπερτ αντιδρούσε με φόβο μόνο και μόνο στην θέα του κουνελιού, μιας και είχε συνδέσει το κουνέλι με τον φόβο. Έτσι, ο μικρός Άλμπερτ, άθελά του έγινε η πρώτη επιστημονικά τεκμηριωμένη μάθηση φοβίας. Αξίζει να σημειωθεί πως πριν γίνει η θεραπεία του Άλμπερτ ακολουθώντας την αντίστροφη πορεία (σύνδεση του κουνελιού με ένα ευχάριστο συναίσθημα), ο μικρός είχε αρχίσει να γενικεύει τις φοβικές του αντιδράσεις προς οτιδήποτε λευκό και φουντωτό (π.χ. γενειάδα), μια εύστοχη παρατήρηση που καταδεικνύει τον μηχανισμό γενίκευσης των φοβιών.

Θεραπεία

Όπως για τις περισσότερες ψυχικές διαταραχές, υπάρχουν διάφοροι τρόποι προσέγγισης και καταπολέμησης των ειδικών φοβιών οι οποίοι μπορούν να χωριστούν σε δύο κυρίως κατηγορίες, αυτές της ψυχοθεραπείας και της ψυχοφαρμακολογίας. Φυσικά η κάθε μέθοδος έχει τους δικούς της στόχους και συνήθως ένας συνδυασμός των δύο έχει τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα.

Από άποψη ψυχοθεραπειών η συμπεριφορική και η γνωστικο-συμπεριφορική θεραπεία κρατάνε τα ηνία στη θεραπεία των φοβιών. Όπως είδαμε και πιο πάνω, στην περίπτωση του μικρού Άλμπερτ, ο συμπεριφορισμός μπορεί όχι μόνο να δημιουργήσει μια φοβία, αλλά και να την εξαλλείψει. Η διαδικασία εξάλειψης της φοβίας ονομάζεται “συστηματική απευαισθητοποίηση” και στόχο έχει την σταδιακή αποσυσχέτιση του φοβικού ερεθίσματος με τα αισθήματα του φόβου ή αηδίας που πιθανόν προκαλεί. Το άτομο μπορεί να ζητηθεί να κάνει μια λίστα των καταστάσεων που τον φοβίζουν και στη συνέχεια να τις κατατάξει από αυτή που του δημιουργεί τα ηπιότερα αρνητικά συναισθήματα προς αυτή που του προκαλεί τα ισχυρότερα (π.χ. η φωτογραφία ενός αεροπλάνου μπορεί να φοβίζει ελάχιστα το άτομο, ένα βίντεο αεροπλάνου εν πτήσει προκαλεί μετρίου βαθμού φόβο, ενώ η πραγματική πτήση δημιουργεί αίσθημα πανικού). Αφού γίνει αυτό, το άτομο σε συνεργασία με τον ψυχολόγο, προσπάθεί να αντιμετωπίσει μία-μία τις φοβικές καταστάσεις, από τις πιο ήπιες προς τις πιο σοβαρές. Η απευαισθητοποίηση μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους. Το άτομο μπορεί απλά να κληθεί να αντιμετωπίσει άμεσα τους φόβους του (π.χ. να δει φωτογραφίες αεροπλάνου, βίντεο, να πετάξει σε μια εικονική πτήση, να μπει σε αεροπλάνο και τέλος να πετάξει) ή να αντικαταστήσει τα αρνητικά συναισθήματα με θετικά. Το δεύτερο γίνεται συνήθως χρησιμοποιώντας κάποιες τεχνικές χαλάρωσης οι οποίες δημιουργούν ευχάριστα συναισθήματα, ακολουθούμενες από το φοβικό ερέθισμα. Σταδιακά, το φοβικό ερέθισμα θα συνδεθεί με αυτά τα ευχάριστα συναισθήματα. Φυσικά η διαδικασία είναι ελαφρώς πιο πολύπλοκη, αλλά αυτή είναι η κεντρική ιδέα της συστηματικής απευαισθητοποίησης.

Στα πλαίσια της γνωστικο-συμπεριφορικής θεραπείας, το άτομο καλείται να αλλάξει τον τρόπο σκέψης του για το φοβικό ερέθισμα, τόσο κατά την ώρα της φοβικής αντίδρασης, όσο και γενικότερα. Στόχος του ψυχοθεραπευτή είναι το άτομο να ενδυναμωθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να αποκτήσει -σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα- τον έλεγχο των συναισθημάτων και των σκέψεών του. Κάποιες αποκρυσταλλωμένες σκέψεις θα πρέπει να αλλάξουν και κάποια παράλογα μοντέλα σκέψης να αντικατασταθούν με πιο ορθολογικά.

Τέλος, όσον αφορά τα ψυχοθεραπευτικά μοντέλα θεραπείας, μία φοβική αντίδραση μπορεί να αναλυθεί και να αντιμετωπιστεί και μέσω ψυχοδυναμικών τεχνικών και ψυχανάλυσης. Μπορεί η αιτία της φοβικής αντίδρασης να κρύβεται σε κάποιο τραυματικό γεγονός του παρελθόντος ή ακόμη και υπαρξιακά θέματα και τις ενδόμυχες σκέψεις και συμπλέγματα που έχουν αναπτυχθεί επί της βάσεώς τους. Σκοπός της θεραπείας σε αυτή την περίπτωση είναι αρχικά να εντοπιστεί αυτό το γεγονός ή τα υπαρξιακά ζητήματα, να αναλυθούν τα συναισθήματα και οι σκέψεις που έχουν αναπτυχθεί γύρω από αυτά και στη συνέχεια να δωθεί η κατάλληλη στήριξη και καθοδήγηση ώστε να αλλάξει ο τρόπος σκέψης και τα συναισθήματα έναντι των φοβικών ερεθισμάτων, επί της λύσεως των προαναφερθέντων προβλημάτων.

Όσον αφορά τις φαρμακοθεραπείες, υπάρχουν 3 διαφορετικές ομάδες ψυχοφαρμάκων τα οποία έχει βρεθεί ότι βοηθούν στην αντιμετώπιση των ειδικών φοβιών. Εννοείται πως ο μόνος που μπορεί να επιλέξει την κατάλληλη φαρμακοθεραπεία για το εκάστοτε άτομο είναι ο θεράπων ψυχίατρος. Στην πρώτη ομάδα φαρμάκων ανήκουν τα λεγόμενα SSRI (selective serotonin reuptake inhibitors) φάρμακα, τα οποία στοχεύουν στην ρύθμιση των επιπέδων της σεροτονίνης στον ανθρώπινο εγκέφαλο, μιας ουσίας που συνδέεται άμεσα με τα αισθήματα ευχαρίστησης/δυσαρέσκειας. Το θετικό με αυτού του είδους τα φάρμακα είναι ότι δεν είναι εθιστικά και έχουν σχετικά λίγες παρενέργειες. Παραδείγματα αυτής της ομάδας είναι τα Effexor, Zoloft, Prozac, Paxil και Luvox.

Η δεύτερη ομάδα είναι τα TCA (Tricyclic Antidepressants) και τα MAOI (Μonoamine Οxidase Ιnhibitors), στόχος των οποίων είναι η ρύθμιση διαφορετικών ομάδων νευροδιαβιβαστών που σχετίζονται με την ανάπτυξη φοβικών συναισθημάτων. Μεγάλο μειονέκτημα αυτών των ψυχοφαρμάκων είναι οι πολλές ανεπιθύμητες ενέργειες, αν και τα αποτελέσματα που έχουν είναι άμεσα.

Τέλος, τρίτη ομάδα ψυχοφαρμάκων είναι οι αγχολυτικές ουσίες γνωστές και ως βενζοδιαζεπίνες, όπως τα γνωστά Valium και Xanax. Αν και οι βενζοδιαζεπίνες έχουν γρήγορα αποτελέσματα όσον αφορά τον έλεγχο των φοβικών αντιδράσεων, είναι άκρως εθιστικές και δυστυχώς τα συμπτώματα επανέρχονται όταν σταματήσει η φαρμακευτική αγωγή.

Θα πρέπει να υπογραμμίσουμε πως -όπως είπαμε και πιο πάνω- η πιο αποτελεσματική θεραπεία είναι η συνδυαστική, αυτή δηλαδή που συνδυάζει κάποιου είδους ψυχοθεραπεία (ίσως αυτή που ταιριάζει στο εκάστοτε άτομο) και η φαρμακοθεραπεία με το κατάλληλο φάρμακο. Το σίγουρο είναι πως οι ειδικές φοβίες, αν και είναι πολύ διαδεδομένες, αντιμετωπίζονται σχετικά εύκολα και γρήγορα, ανεξαρτήτως ηλικίας, φύλου και κοινωνικού υποβάθρου του ατόμου που τις αντιμετωπίζει.

Εισαγωγική Φωτογραφία

• In Wrong Cloth, by SantiMB

Διαβάστε επίσης…

• Ψυχοθεραπεία, όχι Πρόζακ
• Ο παθολογικός τζόγος
• Το σύνδρομο Tourette
• Αποτελέσματα Poll: Σε ποιον τομέα έχουμε την μεγαλύτερη έλλειψη ψυχολόγων;

1. Anxiety Disorders Association of America
2. Νέα Υγεία: Ειδικές Φοβίες
3. Scher, C., Steidtmann, D., Luxton, D. & Ingram, R. “Specific Phobia: A Common Problem, Rarely Treated” in Mental Disorders of the New Millennium, Volume I (2006): 245-264.
4. Bourne, Edmund J., Ph.D. The Anxiety and Phobia Workbook. 3rd Edition. Oakland, CA: New Harbinger Publications,2001.

Οι ερευνητές χώρισαν τους συμμετέχοντες σε άτομα τα οποία αντιμετωπίζουν υψηλά επίπεδα “μοναξιάς” και σε αυτά που έχουν χαμηλότερα επίπεδα και δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως “μοναχικά άτομα”. Έπειτα έψαξαν ανάμεσα στα άτομα του περιβάλλοντός τους (οικογένεια, φίλοι, εργασία κ.α.) και προσπάθησαν να εντοπίσουν εκ νέου εάν τα άτομα αυτά αισθάνονται επίσης μοναχικά. Αυτό που ανακάλυψαν είναι πως τα μοναχικά άτομα αν και έχουν λιγότερες επαφές με άλλα άτομα, τείνουν να σχετίζονται με άτομα επίσης μοναχικά, πράγμα που δεν ισχύει για τους μη μοναχικούς τύπους οι οποίοι έχουν λιγότερα μοναχικά άτομα στα κοινωνικά τους δίκτυα.

Μάλιστα η “μετάδοση” της μοναχικότητας βρέθηκε πως είναι πιο συχνή μεταξύ φίλων παρά μεταξύ ατόμων της ίδιας οικογένειας, ενώ ταυτόχρονα τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το φαινόμενο αυτό απαντάται πιο συχνά μεταξύ των κοινωνικών δικτύων των γυναικών παρά των ανδρών. Βεβαίως ένα ερώτημα παραμένει ώστε να ερμηνεύσουμε σωστά τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής: μήπως αυτό που βλέπουμε είναι απλά ότι τα άτομα τείνουν να σχετίζονται με άτομα με παρόμοια επίπεδα μοναχικότητας; Όπως και να έχει πάντως, η έρευνα αυτή μας δίνει κάποιες βασικές κατευθυντήριες γραμμές αντιμετώπισης του αισθήματος της μοναξιάς, τονίζοντας πως είναι σημαντικό να μπορέσουμε να στηρίξουμε το άτομο ώστε να αρχίσει να συσχετίζεται με άτομα που δεν μοιράζονται τα ίδια συναισθήματα με τον ίδιο, σε μια προσπάθεια να σταματήσει η πιθανή ανακύκλωση των αισθημάτων μοναξιάς.

Στα παραπάνω ευρήματα έρχεται να προστεθεί μια ακόμη έρευνα του Νικόλα Χρηστάκη (ο Δρ. Χρηστάκης συμμετέχει και στην έρευνα για την μοναξιά), καθηγητή στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ η οποία έδειξε πως ακόμη και το συναίσθημα της ευτυχίας είναι μεταδοτικό. Σύμφωνα με τα ευρύματα, εάν ένα άτομο νιώθει ευτυχισμένο, τότε τα άτομα του περιβάλλοντός του έχουν 25% περισσότερες πιθανότητες να νιώθουν ευτυχισμένα επίσης, πάντα σε σχέση με τα άτομα που δηλώνουν λιγότερο ευτυχισμένα.

Υπάρχουν και αρκετές άλλες έρευνες οι οποίες δείχνουν πως γενικά ο άνθρωπος έχει την τάση να αντιγράφει τα συμπεριφορικά και συναισθηματικά μοτίβα που επικρατούν στο περιβάλλον του (π.χ. ξέρουμε πως όσο περισσότερα άτομα έχουν κόψει το τσιγάρο σε ένα κοινωνικό δίκτυο, τόσο μεγαλύτερες πιθανότητες έχουν τα υπόλοιπα μέλη του να το κόψουν επίσης εάν το προσπαθήσουν). Όλα αυτά τα ευρήματα περνάνε ένα ξεκάθαρο μήνυμα: το κοινωνικό περιβάλλον παίζει έναν σημαντικότατο ρόλο στην ανάπτυξη και την διακοπή συναισθημάτων. Υπό αυτή την έννοια μπορούμε να πούμε με μια σχετική σιγουριά πως όντως τα συναισθήματα τείνουν να είναι “μεταδοτικά”.

Η ψυχολογική κατάσταση λοιπόν ενός ατόμου εξαρτάται άμεσα από το περιβάλλον του, κάτι που πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψην στις προσπάθειες τόσο των συμβούλων όσο και των συμβουλευόμενων έαν θέλουν να αλλάξουν την συμπεριφορά των δεύτερων.

Εισαγωγική Φωτογραφία:

• Loneliness, by Bart

Διαβάστε επίσης…

• Ο γάμος κάνει καλό στην υγεία
• Πως μπορούμε να αγγίξουμε την ευτυχία;
• Μικρά και Ενδιαφέροντα #3
• Βιντεοθήκη: Τελευταίες προσθήκες (1/5/2009-15/5/2009)

1. Cacioppo, John T., Fowler, James H. and Christakis, Nicholas A. (2008). Alone in the Crowd: The Structure and Spread of Loneliness in a Large Social Network

Οι σωματόμορφες διαταραχές χαρακτηρίζονται από προβλήματα βιολογικής φύσεως (πόνος, αίσθημα ζαλάδας, παράλυση κ.α.) τα οποία εκ πρώτης όψεως φαίνονται ως συμπτώματα μιας σωματικής ασθένειας. Το θέμα όμως είναι πως καμμία ιατρική διάγνωση δεν μπορεί να εξηγήσει τι προκαλεί αυτά τα συμπτώματα. Οι σωματόμορφες διαταραχές -μαζί με τις αποσυνδετικές διαταραχές- κάποτε κατηγοριοποιούνταν υπό την γενική κατηγορία των “υστερικών νευρώσεων”. Ο Freud μάλιστα υποστήριζε ότι οι υστερικές καταστάσεις οφείλονταν σε υποσυνείδητες μετατροπές των μη επιτρεπτών συναισθημάτων σε μια πιο αποδεκτή μορφή υπό την μάσκα του σωματικού προβλήματος.

Η πιο γνωστή και από τις πιο συχνοεμφανιζόμενες σωματόμορφες διαταραχές είναι η υποχονδρίαση που αναφέρθηκε και πιο πάνω, η οποία χαρακτηρίζεται από έντονο άγχος από το άτομο ότι πάσχει από κάποια σοβαρή ασθένεια. Το παραμικρό σύμπτωμα αποτελεί επαρκή απόδειξη σοβαρής ασθένειας. Ένας πονοκέφαλος ή μια οποιαδήποτε τύπου ενόχληση στο κεφάλι κάνει το άτομο να πιστεύει πως πάσχει από καρκίνο του εγκεφάλου, ένα μούδιασμα στο χέρι πως έχει πάθει εγκεφαλικό κτλ. Στις περισσότερες των περιπτώσεων υποχονδρίασης ούτε καν οι αντίθετες επιστημονικές εκτιμήσεις των ιατρών είναι σε θέση να καθησυχάσουν το άτομο.

Οι υποχόνδριοι δεν φοβούνται μήπως αναπτύξουν κάποια ασθένεια, αλλά είναι πεπεισμένοι πως πάσχουν ήδη από μια σοβαρή ασθένεια, η οποία μπορεί να απειλήσει σοβαρά τη ζωή τους. Υπολογίζεται πως ένα ποσοστό της τάξης του 4%-9% των ασθενών που εισέρχονται στα νοσοκομεία είναι υποχόνδριοι, ενώ το φύλο δεν φαίνεται πως είναι παράγοντας προδιάθεσης (βιολογικής ή κοινωνικής), καθώς άνδρες και γυναίκες παρουσιάζουν τα ίδια ποσοστά υποχονδρίασης^[1] .

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο που προέκυψε μέσω των διαπολιτισμικών μελετών πάνω στο θέμα των σωματόμορφων διαταραχών είναι οι πολιτισμικές ιδιαιτερότητες στην εμφάνιση των σωματικών συμπτωμάτων. Άτομα από διαφορετικές πολιτισμικές καταβολές έχουν την τάση να εμφανίζουν διαφορετικά συμπτώματα. Για παράδειγμα, οι έχει βρεθεί πως οι Ινδοί υποχόνδριοι φοβούνται για την απώλεια σπέρματος, οι Αφρικανοί για διάφορα ζωύφια που τριγυρνάνε στον εγκέφαλό τους, ενώ οι Πακιστανοί για κάψιμο των άκρων τους!

Πέραν της υποχονδρίασης, μια άλλη, λιγότερο συχνή, σωματόμορφη διαταραχή είναι η δυσμορφική σωματόμορφη διαταραχή, κατά την οποία το άτομο έχει παράλογες αντιλήψεις για κάποια μέλη του σώματός του. Για παράδειγμα μπορεί να θεωρεί πως έχει πολύ μεγάλο κεφάλι, μικρή μύτη κτλ.

Τα αίτια των διαταραχών αυτών δεν έχουν ξεκαθαριστεί ακόμη. Βιολογικοί, περιβαλλοντικοί και γενικότεροι κοινωνικοί παράγοντες (κουλτούρα, γονεϊκά πρότυπα κ.α.) φαίνεται πως έχουν το δικό τους ποσοστό συμμετοχής στην ανάπτυξη και -κυρίως- στην εκδήλωση των σωματόμορφων διαταραχών.

Θεραπεία

Καθώς δεν έχουν βρεθεί ακόμη τα αίτια, οι σωματόμορφες διαταραχές αντιμετωπίζονται με σχεδόν όλες τις γνωστές θεραπευτικές μεθόδους ψυχοθεραπείας (CBT, Αντλεριανή, Ψυχανάλυση κ.α.). Πέραν των ψυχοθεραπειών, χρησιμοποιούνται και συγκεκριμένες φαρμακοθεραπείες οι οποίες στοχεύουν κυρίως στην άμβλυνση των σωματικών συμπτωμάτων, μιας και μια πιθανή αιτία των σωματόμορφων διαταραχών θεωρείται πως είναι η δυσλειτουργία του συστήματος αντίληψης των αλλαγών στο σώμα μας^[2].

Εισαγωγική Φωτογραφία

By eannesurfleet

Διαβάστε επίσης…

1. Barlow, D.H., Durand, V.M. “Abnormal Psychology: An Interactive Approach”
2. Psyweb: “Somatoform Disorders”

Η ΟΨΜ δημιουργήθηκε το 1990 και τέθηκε σε ουσιαστική λειτουργία το 1995, σε μια προσπάθεια του Στρατού να μεριμνήσει περισσότερο για την ψυχική υγεία του προσωπικού που εργάζεται ή που υπηρετεί τη θητεία του εντός των δομών του. Ο σκοπός της ΟΨΜ, όπως αναφέρει η σχετικά πάγια διαταγή του Γενικού Επιτελείου Στρατού υπ’ αριθμόν 4-46/2003 είναι η οργάνωση και λειτουργία του συστήματος επιτήρησης και διατήρησης της Ψυχικής Υγείας του προσωπικού στην ειρήνη και στον πόλεμο μέσω του εντοπισμού των ψυχοκοινωνικών προβλημάτων του προσωπικού, της δημιουργίας προϋποθέσεων άμβλυνσης των προβλημάτων κοινωνικής και οικογενειακής φύσεως που το απασχολούν, αλλά και μέσω της καλλιέργειας πνεύματος κοινής συνείδησης, δράσης και συνεργασίας μεταξύ στρατευμένων και μόνιμου προσωπικού. Σε δεύτερη φάση, η σχετική διαταγή ορίζει στα καθήκοντα των οπλιτών με ειδικότητα ΟΨΜ την αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών αλλά και την άσκηση συμβουλευτικού έργου προς όσους το χρειάζονται.

Βεβαίως αυτό αποτελεί τη θεωρία του όλου εγχειρήματος. Ας περάσουμε λίγο και στην πράξη, για να ξεδιαλύνουμε ακόμη περισσότερο το τι σημαίνει ο θεσμός της ΟΨΜ. Καταρχήν θα πρέπει να τονίσουμε πως μέλη της ΟΨΜ γίνονται οπλίτες (υπόχρεοι στράτευσης) οι οποίοι έχουν αναγνωρισμένο πτυχίο ψυχολογίας, κοινωνιολογίας ή κοινωνικού λειτουργού. Μετά την βασική εκπαίδευση Κέντρο Εκπαιδεύσεως στο οποίο καλείται ο εκάστοτε στρατιώτης και η οποία κρατάει περίπου έναν μήνα, ακολουθεί η εκπαίδευση στην ειδικότητα του ΟΨΜ. Για τον λόγο αυτό οι οπλίτες μετατίθενται στο 414 Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ειδικών Νοσημάτων στην Π. Πεντέλη όπου στεγάζεται η ψυχιατρική κλινική και απασχολούνται οι υπεύθυνοι για τον θεσμό αυτό. Εκεί οι οπλίτες εκπαιδεύονται άλλον έναν μήνα και έπειτα αποστέλονται στις Μονάδες στις οποίες θα υπηρετήσουν το υπόλοιπο της θητείας τους.

Πρακτικά, αυτό το οποίο κάνουν τα μέλη της ΟΨΜ είναι η οργάνωση προσωπικών συνεντεύξεων από όλους τους στρατιώτες της περιφέρειας στην οποία είναι υπεύθυνοι. Ο αριθμός τους συνήθως φτάνει τις μερικές χιλιάδες άτομα, κάτι που κάνει το έργο των ΟΨΜ αρκετά δύσκολο, καθώς ο χρόνος που προσφέρεται για κάθε στρατιώτη είναι πολύ μικρός. Για να καταστεί δυνατή η συνέντευξη από το σύνολο των στρατιωτών οι ΟΨΜ είναι υπεύθυνοι να οργανώνουν περιοδείες σε όλα τα στρατόπεδα σε τακτά χρονικά διαστήματα. Στην περίπτωση που ένα άτομο βρεθεί ότι χρήζει ιδιαίτερης φροντίδας για οποιοδήποτε λόγο, ο ΟΨΜ πρέπει να αναλάβει δράση. Ανάλογα με τον τύπο και την σοβαρότητα του προβλήματος, ο ΟΨΜ μπορεί να κανονίσει περισσότερες συνεδρίες με το άτομο αυτό, να έρθει σε επαφή με τον διοικητή της μονάδας του ώστε να κανονίσει κάποιες αλλαγές στο περιβάλλον ή και τις υπηρεσίες του ή ακόμη να το στείλει για ψυχιατρική εκτίμηση για να εξεταστεί το ενδεχόμενο αναβολής ή απαλλαγής από τη θητεία του. Πέραν αυτών ο ΟΨΜ δύναται (σε κάποιες περιπτώσεις σε συνεργασία με τον οπλίτη-ιατρό της εκάστοτε μονάδας) να χορηγήσει άδεια σε κάποιον στρατιώτη, εάν το κρίνει απαραίτητο.

Στις μονάδες που αυτό είναι δυνατό ο ΟΨΜ μπορεί να αναλαμβάνει 24ωρες εφημερίες κατά τις οποίες οι οπλίτες μπορούν να απευθύνονται σε αυτόν για να συζητήσουν το οποιοδήποτε πρόβλημα αντιμετωπίζουν κατά τη θητεία τους. Εννοείται πως ο θεσμός αυτός τηρεί αυστηρά τον κανόνα της απόλυτης εχεμύθειας. Ό,τι ειπωθεί μεταξύ του Ψυχολόγου και του στρατιώτη μένει μεταξύ τους και οι όποιες ενέργειες του ΟΨΜ γίνονται με γνώμονα τον σεβασμό του απορρήτου.

Για τη συστηματική παρακολούθηση του προσωπικού και την αξιολόγηση των προβλημάτων τους, καθώς και για τον σχεδιασμό των μελλοντικών κινήσεων για την εκάστοτε περίπτωση οι λειτουργοί της ΟΨΜ δεν κάνουν άλλες ένοπλες ή άοπλες υπηρεσίες μετά την απονομή της ειδικότητάς τους. Με άλλα λόγια, οι οπλίτες που επιλέγονται για ΟΨΜ (Ψυχολόγοι, Κοινωνιολόγοι και Κοινωνικοί Λειτουργοί) αποδεσμεύονται από οποιαδήποτε άλλη υπηρεσία εντός του στρατοπέδου, όπως σκοπιές, περιπολίες, θαλαμοφυλακή, μαγειρία κτλ. Ο λόγος είναι πως μπορεί να χρειαστούν οποιαδήποτε ώρα και στιγμή για να αντιμετωπίσουν το οποιοδήποτε περιστατικό, για να συνοδεύσουν ενδεχομένως κάποιον οπλίτη στον ψυχίατρο ή ακόμη και για να μιλήσουν με οποιονδήποτε νιώθει την ανάγκη να το κάνει.

Τέλος, μέσα στα πλαίσια της θητείας τους τα μέλη της ΟΨΜ είναι πιθανόν να πάρουν μέρος και σε συνέδρια του Υγειονομικού σχετικά με την ψυχική υγεία και να παρουσιάσουν τα ευρήματά τους ή την μεθοδολογία τους. Σε γενικές γραμμές θα λέγαμε πως όσοι επιλέγονται για την ομάδα αυτή (οι οποίοι δυστυχώς είναι λίγοι λόγω του μικρού αριθμού οπλιτών με σχετικά πτυχία) κάνουν μια θητεία πολύ ενδιαφέρουσα η οποία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί λιγότερο “στρατιωτική” και περισσότερο “επιστημονική”, κάτι που άλλωστε συμβαίνει και με άλλες ειδικότητες του Υγειονομικού.

Διαβάστε επίσης…

• Αποτελέσματα Poll: Σε ποιον τομέα έχουμε την μεγαλύτερη έλλειψη ψυχολόγων;